Burgerlijke ongehoorzaamheid: nood breekt wet?


Door

Archief

Petities, demonstraties, flyers en berichten op sociale media: er zijn veel manieren om te tonen dat je niet akkoord gaat met een situatie, zonder dat je daarbij de wet overtreedt. Maar wat doe je als niemand naar je legale protestacties luistert?

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 19/03/2023 – 10:03 door Louise De Mey­er

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

Dankz­ij het recht op man­i­fes­ta­tie en vri­je mening­suit­ing kan onrecht aangekaart wor­den. Zo zijn protest­marsen of stakin­gen – als je een ver­gun­ning hebt – volledig legaal. Som­mige protes­tac­ties gaan echter verder dan dat: ze overtre­den bewust de wet. Die acties vallen meestal onder de noe­mer ‘burg­er­lijke onge­hoorza­amheid’, al is dat een moeil­ijke term. Sigrid Ster­ckx, pro­fes­sor in de ethiek en sociale en poli­tieke filosofie, licht toe.

Wat is burg­er­lijke onge­hoorza­amheid?

“De term ‘onge­hoorza­amheid’ slaat op het opzettelijk overtre­den of negeren van wet­ten om onge­noe­gen te uiten. Daar­bij is het niet alti­jd zo dat de wet waarte­gen geprotes­teerd wordt, degene is die wordt geschon­den. Het kan ook de bedoel­ing zijn om net een gebrek aan beleid aan te kla­gen en met je actie een nieuw beleid te bekomen. Denk maar aan de activis­ten van Just Stop Oil die soep gooiden op een schilder­ij van van Gogh. Zij klaag­den het gebrek aan een robu­ust kli­maat­beleid aan en protes­teer­den tegelijk tegen het bestaan van wet­ten die het gebruik van fos­siele brand­stof­fen bescher­men.”

“Wat de onge­hoorza­amheid dan burg­er­lijk maakt, is zow­el de plaats waar je de actie uitvo­ert, als de rol die je daarin vervult. Je kan enkel burg­er­lijk onge­hoorza­am zijn in pub­lieke ruimte en op een zicht­bare manier. Het moet immers je inten­tie zijn om de ogen van andere burg­ers te ope­nen voor de stri­jd die je wil voeren.”

Welke meth­od­es van protest vallen dan onder de noe­mer van ‘burg­er­lijke onge­hoorza­amheid’?

“In de lit­er­atu­ur is er onenigheid over het onder­scheid tussen geweld­loze en geweld­dadi­ge burg­er­lijke onge­hoorza­amheid. Som­mi­gen zijn van mening dat geweld nooit ethisch gebruikt kan wor­den. Een voor­beeld is Mar­tin Luther King, die een mod­el van geweld­loos verzet werd met zijn mars op Wash­ing­ton en de bus­boy­cots. Voor hem was het kristal­helder: geweld is nooit ethisch gerecht­vaardigd. Het kan begri­jpelijk zijn dat iemand de drang voelt om over te gaan tot geweld, maar dat gevoel omzetten in de prak­tijk is totaal onaan­vaard­baar. Vol­gens hem is geweld een aan­fluit­ing van de menselijke waardigheid en mag je je nooit ver­la­gen tot dat niveau. Alleen op die manier kan je het geweten van andere burg­ers aanspreken.”

“Het moet je inten­tie zijn om de ogen van andere burg­ers te ope­nen”

“Op dat vlak was Mal­colm X zijn tegen­pool. Hij zag de houd­ing van King als een soort pas­siviteit, de andere wang toek­eren: je laat het onrecht gewoon gebeuren en slaat niet terug. Als je in lijn wilt zijn met je menselijke waardigheid, kan je niet passief zijn.”

Wan­neer is protest nodig?

“Augusti­nus zei al hon­der­den jaren gele­den: ‘Een wet die niet recht­vaardig is, is geen wet.’ Andere invloedrijke denkers hebben hem daarin gevol­gd, waaron­der ook King. Vol­gens hem is een onrecht­vaardi­ge wet niet bindend en moet je proberen om recht­vaardigheid opnieuw te bekomen. Dat kan je proberen via debat, via dialoog met de belei­ds­mak­ers of op andere legale manieren. Als dat niet lukt, kan je over­gaan naar de vol­gende fase. Want hoe lang kan je verwacht­en dat iemand gelooft in de gebruike­lijke kanalen als die per­soon onrecht bli­jft ondervin­den? Natu­urlijk is ook niet elke burg­er­lijke onge­hoorza­amheid per defin­i­tie fan­tastisch. Je moet het geval per geval bek­ijken.”

Onder welke voor­waar­den kan je burg­er­lijke onge­hoorza­amheid ethisch ver­ant­wo­or­den?

“De moti­vatie van je actie is erg belan­grijk. Er moet iets op het spel staan in ter­men van recht­vaardigheid dat het indi­vidu over­sti­jgt. Het moet duidelijk zijn dat je han­delt voor een col­lec­tief belang. Hen­ry David Thore­au, de eerste filosoof die de term ‘burg­er­lijke onge­hoorza­amheid’ gebruik­te, beschreef dat hij zijn belastin­gen niet betaalde als protest tegen de slav­ernij. Dat soort acties liggen moeil­ijk in de ethiek; het was voor hem immers ook voordelig om geen belastin­gen te betal­en (lacht).”

“Mensen denken vaak dat een prob­leem aan hen ligt, dat zij de losers zijn”

“Ook com­mu­ni­catie is een belan­grijke voor­waarde. Transparantie over het beleid waar je tegen protes­teert en de reden van je protest onder­schei­den burg­er­lijke onge­hoorza­amheid van andere soorten wetsovertredin­gen. Met je actie moet je proberen om mensen te onder­wi­jzen en bewust te mak­en, of ze dat nu willen of niet. Verder legt elke filosoof nog andere voor­waar­den en accen­ten. Over veel ele­menten bestaat geen eens­gezind­heid.”

Is het ethisch geen prob­leem dat andere burg­ers soms onge­mak ondervin­den van protes­tac­ties?

“Ik kan me geen enkel voor­beeld van burg­er­lijke onge­hoorza­amheid voor de geest halen waar­bij andere burg­ers niet gesto­ord wor­den. Het is net een belan­grijk aspect van het protest dat je op een zicht­bare manier aan­dacht trekt. Daar zal alti­jd wel iemand onge­mak van ondervin­den, zelfs als je geen fysieke belem­mer­ing of beschadig­ing veroorza­akt. Vaak behoren de mensen die zich gesto­ord voe­len door een actie ook net tot de doel­groep ervan en zou je hopen dat ze daar­door zouden bijleren en sol­idair wor­den met het ini­ti­atief.”

“Een andere func­tie van zicht­baar actievo­eren is dat je schaamte weg­neemt. Schaamte is een heel krachtige manier om prob­le­men die bespro­ken moeten wor­den, niet naar boven te lat­en komen. Dat is het geval bij racisme, grensover­schri­j­dend gedrag, armoede, enzovoort. Mensen denken vaak dat een prob­leem aan hen ligt, dat zij de losers zijn en dat anderen het alle­maal wél aankun­nen. Als je het bewustz­i­jn kan ver­hogen met je acties en kan uit­leggen hoe wijd­ver­breid som­mige prob­le­men zijn, zullen veel meer mensen door de schaamte kun­nen breken.”


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *