Crisis in energieland: in gesprek met prof. Thijs Van de Graaf

Het is de tweede energiecri­sis in één decen­ni­um. Is dat al eens eerder gebeurd of niet?

“Je zegt in het­zelfde decen­ni­um, maar het is zelfs de tweede energiecri­sis in vier jaar tijd. We hebben dat wel al gehad. In de jaren zeventig had­den we twee oli­eschokken die elka­ar kort opvol­gden. De eerste was in okto­ber 1973, de tweede was in 1979. Er zat iets meer tijd tussen, maar dat waren ook twee cumu­latieve schokken als je kijkt naar de oliepri­js. De oli­eschok van 1973 zorgde op korte tijd voor een ver­dubbel­ing van de oliepri­js. Die is daar­na niet meer gedaald. Dan kwam de Iraanse Rev­o­lu­tie in 1979 en die deed er nog een schep­je bovenop. Maar van­daag hebben we vooral de gascri­sis gehad van 2022, toen Rus­land het groot­ste deel van de gaspi­j­pli­jn uitvo­erde naar Europa. Dat had ook een enorm effect op de elek­triciteit­spri­jzen. Van­daag is de Straat van Hor­muz geblok­keerd. We zijn nu in de negende week. Dat is op dit moment vooral een oliecri­sis, maar natu­urlijk ook de gas­mark­ten wor­den ger­aakt, omdat de Straat van Hor­muz een water­weg is waar­langs nor­maal gezien twintig pro­cent van de olie en ook twintig pro­cent van het vloeibare aardgas wordt ver­scheept.”

We lat­en nu strate­gis­che reserves vrij, maar die gaan het toch ook niet eeuwen uithouden?

“Nee, er is kort na de start van de oor­log beslist om 400 miljoen vat­en vrij te geven, drup­pels­gewi­js, door een aan­tal grote west­erse lan­den. En om maar te zeggen, de totale pub­lieke strate­gis­che reserves die aange­houden wor­den door over­he­den, dat is 1,2 mil­jard. Dus dat is één derde die we daar­van vri­jgegeven hebben. Dat is de groot­ste vri­j­gave ooit van strate­gis­che reserves. Dus in the­o­rie kan je dat nog twee keer her­halen en dan is alles op. Dan zijn er nog wel wat pri­vate stocks die ook nog kun­nen buffer­en, maar die zijn klein­er dan de pub­lieke stocks. Dus inder­daad, dat is een nood­maa­tregel en een injec­tie die je twee, drie keer kan doen, maar dan is het gedaan.”

De Verenigde Ara­bis­che Emi­rat­en zijn uit de OPEC gestapt. Waarom nu en wat zijn de gevol­gen?

“Alles is gelinkt. Voor de Emi­rat­en, de derde groot­ste pro­du­cent bin­nen OPEC, is de cri­sis met Iran een goede gele­gen­heid om nu eigen­lijk te doen waar ze al jaren over sprak­en, namelijk uit OPEC stap­pen. OPEC is een club waar­bij lan­den pro­duc­tiebeperkin­gen afspreken. Als je er niet in zit, heb je die beperkin­gen niet en kan je zoveel pro­duc­eren als je wilt. Dat is het grote twist­punt met de Saudi’s: de Emi­rat­en willen hun pro­duc­tieca­paciteit uit­brei­den. Maar als je dat pla­fond ver­hoogt, moet je col­lec­tief meer reduc­eren om het­zelfde effect te hebben op de oliemark­ten. Zij hebben nu gezegd: ‘We kun­nen nu toch niks exporteren, en zodra de Straat van Hor­muz open­gaat, zal iedereen max­i­maal pro­duc­eren. Dus nu is een goede kans voor ons.’ Er is ook rivaliteit met de Saudi’s op ver­schil­lende vlakken, zoals Jemen en het economis­che mod­el van Dubai. Dat creëert span­ning. En op de achter­grond speelt de energi­etran­si­tie: die maakt dat die lan­den wellicht niet alle oliere­serves die onder de grond zit­ten te gelde zullen kun­nen mak­en.”

Stel nu dat de Straat van Hor­muz open zou staan en dat het busi­ness as usu­al zou zijn. Zou dat zor­gen voor een dal­ing of een sti­jging van de pri­js?

“De Straat is nog alti­jd ges­loten. En zodra ze open­gaat, neem ik aan dat alle exporterende lan­den, alle golf­s­tat­en, daar max­i­maal zullen willen exporteren. Het is ook nogal onduidelijk of Iran zijn olie-exporten zal kun­nen herne­men, of dat er bli­jvende strenge sanc­ties zullen zijn. Alle­maal grote vraagtekens die bepalen wat het gevolg zal zijn. Maar als je vanop afs­tand kijkt, op middellange/lange ter­mi­jn, zou de exit van de Emi­rat­en zou de oliepri­js in principe moeten doen dalen, omdat er een grot­er aan­bod zal zijn van olie op de wereld­markt. Het is ook mogelijk dat de exit van de Emi­rat­en het kar­tel hele­maal uit elka­ar doet barsten, omdat het niet het eerste land is dat vertrekt.” 

“Als je de min­der kri­tis­che mas­sa verte­gen­wo­ordigt, een min­der groot aan­deel van de werel­doliepro­duc­tie, kan je als kar­tel ook min­der wegen” – prof. Van de Graaf

“Ango­la is twee jaar gele­den vertrokken, Qatar in 2019. Er is bij­na een exo­dus bezig van lan­den uit OPEC. Als je de min­der kri­tis­che mas­sa verte­gen­wo­ordigt, een min­der groot aan­deel van de werel­doliepro­duc­tie, kan je als kar­tel ook min­der wegen. Dan moeten de resterende lan­den een relatief grotere inspan­ning doen om te com­penseren voor de ver­liezen van de wereld. Als dat gebeurt, dat het kar­tel hele­maal uit elka­ar valt, dan is er hele­maal geen rem meer op de pro­duc­tie. Dan zit­ten we met te veel olie op de markt. Dan gaat de pri­js in elka­ar storten. Wat trouwens slecht nieuws zou kun­nen zijn voor de tran­si­tie. Dat wordt soms ook de groene para­dox genoemd. Als er te veel fos­siele brand­stof­fen op de markt zijn, daalt de pri­js daar­van. En dan wordt alter­natieve tech­nolo­gie min­der aantrekke­lijk.”

Wat doet de over­heid en in hoev­erre gaat het nu met de huidi­ge cri­sis? Is dat een impuls om meer te doen voor Bel­gië en voor Europa?

“In principe zou je verwacht­en dat bij de tweede fos­siele brand­stofcri­sis van die groot­te­orde in vier jaar tijd een spoorslag zou geven aan de energi­etran­si­tie, en dat zal ook wel zo zijn als je kijkt naar elek­trische wagens met bat­ter­i­jen, zon­nepan­e­len, wind­tur­bines of warmtepom­pen. Dat soort tech­nolo­gieën kun­nen ervoor zor­gen dat je min­der afhanke­lijk wordt van die volatiele, dure en onzekere fos­siele brand­stof­fen. Een van de pun­ten van kri­tiek van hernieuw­bare energie was alti­jd die van vari­abiliteit: zon en wind schi­jnt en waait niet alti­jd, en de hoge kost. Maar blijk­baar zijn die twee pun­ten ook wel gevoelig bij de import van fos­siele brand­stof­fen. De aan­vo­er is blijk­baar ook volatiel, en de kost is bij momenten ook zeer hoog. Maar er zijn ook zak­en die het iro­nisch genoeg kun­nen afrem­men. Er wordt nu veel over­hei­dss­te­un gegeven om ver­bruik­ers van fos­siele brand­stof­fen te com­penseren. Dat zijn eigen­lijk in zekere zin fos­siele brand­stof­sub­si­dies, ook in Bel­gië en veel Europese lan­den. Dat is niet het soort beleid dat de tran­si­tie gaat ver­snellen, wat dus min­der goed nieuws is. Ten tweede, als er door de hoge energiepri­jzen een inflati­eschok komt, kan je verwacht­en dat de rente gaat sti­j­gen. Veel hernieuw­bare energie-instal­laties zijn kap­i­taal­in­ten­sief en hebben lenin­gen nodig. Dus de financier­ing zou duur­der kun­nen wor­den. En ten derde, er is ook nog een stuk van de waardeketen van schone energi­etech­nolo­gie die afhangt van aller­lei inputs die gemaakt wor­den met fos­siele brand­stof­fen. Die inputs gaan ook duur­der wor­den. Denk maar aan aller­lei poly­meren die gebruikt wor­den voor de wieken van wind­molens.”