“De geschiedenis van de collaboratie is geschreven door de verliezers”


Door

Archief

Vorig jaar raakte Koen Aerts in menig Vlaamse huiskamer bekend als co-creator van de tv-serie De Kinderen van de Collaboratie. Onlangs bracht hij het aanvullende boek De Kinderen van de Repressie uit.

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 21/10/2018 – 16:31 door Ella RooseLieselotte Van­deput­tePi­eter­jan Schep­ens

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

Een mythisch fenomeen

Col­lab­o­ratie en repressie wekken nog steeds sterke gevoe­lens op bij veel Vlamin­gen. Welke mythes en ver­keerde veron­der­stellin­gen heeft u kun­nen weer­leggen met uw onder­zoek?

“De dom­i­nante beeld­vorm­ing in de veer­tig jaar na de oor­log is vooral dat de Vlam­ing ges­traft is geweest en dat de Vlaamse Beweg­ing op een onrecht­vaardi­ge manier de kop inge­drukt werd. Het zou een wraakoe­fen­ing van de Bel­gis­che staat zijn met de bedoel­ing de Vlaamse Beweg­ing te breken. En natu­urlijk valt het cijfer­matig moeil­ijk te ontken­nen dat er meer Vlamin­gen dan Walen zijn ges­traft. De col­lab­o­ratie was sim­pel­weg pop­u­laird­er in Vlaan­deren dan in Franstal­ig Bel­gië, ook omdat er meer Vlamin­gen dan Walen zijn. Wat niet­temin vaak wordt ver­geten, is dat de col­lab­o­ratie in Franstal­ig Bel­gië wel zwaarder werd bestraft. Er was vari­atie in de straf­maat, niet enkel tussen de taal­ge­bieden maar ook in ver­schil­lende arrondisse­menten wer­den gelijkaardi­ge dossiers op ver­schil­lende manieren beo­ordeeld en bestraft.

“De focus ver­schoof naar het mon­strueuze van de repressie”

De over­heid is daarom vlug begonnen met het beleid te har­monis­eren. Dan kwa­men er voor­waardelijke invri­jhei­dsstellin­gen, genade, eerher­s­tel, ad hoc wet­gevin­gen. Aan het begin van de jaren zes­tig waren gevan­genis­sen gro­ten­deels leeg, kon­den mensen op een­voudi­ge manier hun recht­en terugkri­j­gen, wer­den finan­ciële sanc­ties afge­bouwd of kwi­jt­geschold­en. De idee van een anti-Vlaamse repressie zon­der maat of einde sluit niet aan op de werke­lijkheid. Het is een con­struc­tie die gevor­md is door col­lab­o­ra­teurs.
Die geschiede­nis is hier vooral geschreven door de ver­liez­ers, niet door de win­naars. Zij kader­den de bestraf­fing van de col­lab­o­ratie als repressie en sprak­en over repressies­lachtof­fers. Zo ver­schoof de focus van de mis­daden tij­dens de oor­log naar het ‘mon­strueuze’ van de ver­vol­ging van col­lab­o­ra­teurs. Uit­er­aard heeft men steken lat­en vallen in de ver­vol­ging van ver­dacht­en, maar je kri­jgt het met de beste wil van de wereld in het buiten­land niet uit­gelegd dat de mensen die ver­ant­wo­ordelijk wer­den gehouden voor samen­werk­ing met de bezetter alge­meen als slachtof­fers wor­den omschreven.”

Hoe zat het dan met de rol van de Kerk in het hele col­lab­o­ratiev­er­haal?

“Er heerst een idee dat de Kerk als insti­tu­ut gecol­la­boreerd heeft en mensen actief aanzette tot col­lab­o­ratie. De Kerk als insti­tu­ut in Bel­gië paste zich aan de omstandighe­den aan maar hield zich buiten de col­lab­o­ratie. Net als het com­mu­nisme was het nation­aal-social­isme de vijand, en vice ver­sa. De Kerk heeft niet opgeroepen tot medew­erk­ing met de bezetter. Het ini­ti­atief van een klein aan­tal lagere geestelijken die aans­po­or­den tot stri­jd aan het oost­front kan je niet ver­al­geme­nen.”

Heeft de repressie uitein­delijk gew­erkt? Was het een goede reac­tie tegen niet alleen de col­lab­o­ratie, maar ook tegen extreem­rechts gedacht­en­goed in het alge­meen?

“Meteen na de oor­log merk­te je het fenomeen van straa­tre­pressie op, waar­bij het volk het heft zelf in han­den nam om op te tre­den tegen col­lab­o­ra­teurs. Je zag dat het volk mensen die ver­dacht waren, en zelfs hun fam­i­lie en kinderen, op een erbarmelijke manier behan­delde. Het was cru­ci­aal dat de staat hierop reageerde door het monop­o­lie van het geweld terug naar zich toe te trekken. Als het staat­sap­pa­raat niet zo bestraf­fend had opge­tre­den dan had je een veel grotere mate van volk­sre­pressie gehad.

“Zon­der staat­sre­pressie was er een veel grotere volk­sre­pressie geweest”

De repressie heeft er effec­tief voor gezorgd dat fascis­tisch en nazis­tisch gedachte­goed zijn tanden ver­loor. Dat was ook niet zo moeil­ijk omdat nazi-Duit­s­land ook volledig op de knieën was ged­won­gen. Het is een andere kwest­ie of repressie tot een derad­i­calis­er­ing van de geesten heeft geleid. Voor een deel ex-col­lab­o­ra­teurs was dit amper tot niet het geval, andere hebben zich wel her­pakt. De col­lab­o­ratie was immers een zaak van vooral jonge man­nen die nog een heel lev­en voor zich had­den. Voor som­mi­gen waren col­lab­o­ratie en repressie een soort rite de pas­sage, waar­na ze zon­der omhaal verder gin­gen en tot inkeer kwa­men. Niet iedereen uit de col­lab­o­ratie is voor de rest van z’n lev­en rad­i­caal voor­stander geweest van alles wat naar nazisme of rechts-rad­i­cal­isme neigt.”

Licht, camera, collaboratie!

Was het eigen­lijk doen­baar om alles vol­doende te kaderen in een tv- serie?

“Ik wist van tevoren dat er com­pro­mis­sen nodig waren tussen de weten­schap enerz­i­jds en tv mak­en anderz­i­jds. Bij tele­visie werkt alles vol­gens andere wet­ten en codes dan het weten­schap­pelijk geschied­schri­jven. Met tele­visiebeelden kan je gemakke­lijk gevoe­lens van herken­ning opwekken bij de kijk­er. Die kracht van de ver­beeld­ing is iets wat wij, geschied­kundi­gen, met onze droge analy­ses veel min­der uit­spe­len. Bij de serie Kinderen van de col­lab­o­ratie kreeg ik zes aflev­erin­gen van telkens vijftig minuten, en een zevende met experten waar­bij het iets vlot­ter ging om con­struc­tief kri­tiek te geven.

“De getu­igen op tv waren vaak geoe­fend in hun nar­ratief”

Als je die zes aflev­erin­gen zou uitschri­jven, kri­jg je alles bij mekaar ander­halve pag­i­na com­men­taarstem. Dat is zeer weinig om vol­doende nuance en duid­ing te kun­nen aan­bren­gen op de beelden en getu­igenis­sen die het ver­haal dra­gen. Je hebt boven­di­en op tv getu­igen nodig die pre­sentabel zijn en goed kun­nen prat­en, en dus vaak geoe­fend zijn in hun nar­ratief. Je zit ook daar met een soort fil­ter die nood heeft aan extra his­torische kri­tiek. Ik had het geluk met een zeer flex­i­bele ein­dredac­teur en een goede pro­duc­tieploeg te mogen samen­werken, al bleef het een moeil­ijke oefen­ing.”

Wat heeft u anders gedaan in het boek ten opzichte van de serie? Heeft u daar bepaalde bewuste keuzes in gemaakt?

“In het boek wilde ik weg van anek­dotiek”

“Het boek vormt het onder­zoek dat aan de basis ligt van de serie. Maar de serie is van for­mat totaal ver­schil­lend van het boek. De serie is een soort bloem­lez­ing van veer­tien getu­igenis­sen, chro­nol­o­gisch-the­ma­tisch geor­dend en met de nodi­ge bind­ing via kri­tis­che com­men­taarstem­men en de geschiedenisles in de zevende aflev­er­ing. Het boek is een analyse van nar­ratieve patro­nen gebaseerd op 150 inter­views. In het boek wilde ik weg van de anek­dotiek en het indi­vidu­ele dat in de serie te zien is. Ik had een boek kun­nen uit­geven waarin de inter­views gewoon uit­geschreven wer­den. Dat zou als zoete brood­jes verkopen en is hap­klaar voor iedereen die eens wil proeven van de geschiede­nis rond de col­lab­o­ratie, maar dat soort boeken zijn geen weten­schap­pelijke analy­ses. Ik zie het als een vrucht van een van mijn post­doc­tor­ale man­dat­en om het naleven van die onder­w­er­pen bij naza­t­en van col­lab­o­ra­teurs te bestud­eren en te analy­seren.”

Ivoren toren

Was het moeil­ijk om acad­emisch werk te gaan ver­tal­en in pop­u­laire media, zoals de serie, maar ook het boek?

“De keuze om acad­emisch werk te ver­tal­en in pop­u­laire media is enkel moeil­ijk als je je voorneemt om een acad­emis­che car­rière uit te bouwen, door een oppor­tu­niteit­skost. Er kruipt veel tijd in en die kan je niet spenderen aan de o zo belan­grijk geachte A1-pub­li­caties. Het was voor mij een duidelijke keuze waar ik geen spi­jt van heb. Ik word met belast­inggeld betaald en kon zo ein­delijk iets teruggeven aan de maatschap­pij. Daar­naast heb ik een ethisch-deon­tol­o­gis­che plicht om pub­liek over het onder­w­erp te rap­porteren, om tegen te gaan dat bepaalde iden­titeitscon­struc­ties of iden­titeit­spoli­tiek die onder­w­er­pen claimen om er een nieuw verleden van te mak­en dat een bepaald toekom­st­beeld moet onder­s­te­unen. We moeten wak­en over de toekomst van het verleden. Geschiede­nis mag je niet over­lat­en aan politi­ci, stem­ming­mak­ers, pub­li­cis­ten of com­mer­ciële bedri­jven alleen. Ze bren­gen eerder een een­voudig ver­haal in plaats van een noodza­ke­lijk com­plexe analyse, of ze hebben niet de mid­de­len of het bud­get voor fun­da­menteel onder­zoek.

“Ik besef dat ik mijn cv acad­emisch niet op punt breng”

Ik besef dat ik door die pub­lieks­geschiede­nis mijn cv acad­emisch niet op punt breng, maar het is een per­soon­lijke principekwest­ie. Elk jaar bij de open­ing van het acad­e­mie­jaar hoor je in toe­sprak­en van bevoegde min­is­ters en uni­ver­si­taire over­he­den over de belan­grijke maatschap­pelijke rol van ken­nis­cen­tra als de onze spreken. In de prak­tijk bli­jft het hon­or­eren ervan goed­deels beperkt tot het instellen van enkele pri­jzen weten­schap­scom­mu­ni­catie, hoewel je nochtans bij­draagt tot de uit­stral­ing van je eigen huis. Opmerke­lijk is dat vakken als pub­lieks­geschiede­nis en ter­men als weten­schap­scom­mu­ni­catie opgang mak­en in de laat­ste tien à vijf­tien jaar, net wan­neer in de slip­stream van de Bolog­naverk­lar­ing inter­na­tion­alis­er­ing en pub­li­catiedruk toen­e­men. Dat is betekenisvol. Wat vroeger voor vele weten­schap­pers een evi­den­tie was, deel­name aan het debat in de samen­lev­ing, kri­jgt nu een apart statu­ut als het manke broert­je omdat het in de ver­drukking komt door de pub­li­catiecul­tu­ur. Door de out­put­fi­nancier­ing telt op het einde van de rit niet­temin nog steeds vooral het economis­che ren­de­ment. Dat heeft in mijn ogen per defin­i­tie nog weinig te mak­en met onafhanke­lijke ken­nisver­w­erv­ing en –ver­sprei­d­ing.”

Wat heeft u in al uw ervarin­gen rond die ver­halen het meest ger­aakt?

“Je kan een klootzak zijn in de col­lab­o­ratie, maar ook een brave bom­pa”

“Over het alge­meen heeft de menselijkheid mij het meest ger­aakt. Wat ik heel graaf vind, is dat ik via het ver­haal van die kinderen een geheel nieuwe, intieme kijk heb gekre­gen op een kant van de col­lab­o­ratie die ik nooit eerder had gezien. Ik maak om te begin­nen een duidelijk onder­scheid tussen de col­lab­o­ratie en de col­lab­o­ra­teurs. Ver­vol­gens kan je een mens niet her­lei­den tot zijn houd­ing of han­delin­gen in de jaren veer­tig alleen. Achter de ana­lytis­che cat­e­gorie van de col­lab­o­ratie gaat een volledi­ge sociale geschiede­nis schuil. Je kunt een klootzak zijn in de col­lab­o­ratie, maar ook een brave bom­pa. Het raakt me hoe kinderen en kleinkinderen met die erfe­nis moeten omgaan. Die ken­nis die wij hen inle­pe­len is vaak niet wel­gekomen, omdat het de brave oud­ers die ze ken­nen in ver­band brengt met een regime dat ver­ant­wo­ordelijk is voor een van de gruwelijk­ste mis­daden ooit. Die cog­ni­tieve dis­so­nantie vind ik inter­es­sant en ook zeer begri­jpelijk.”


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *