Erkenning, geld en macht? Religie in een seculiere staat


Door

Archief

Onlangs kwam de financiering van religie door de overheid in opspraak dankzij een voorstel van Gwendolyn Rutten (Open Vld) om religie zelfbedruipend te maken. Geven we te veel geld uit aan religie? En vooral, moeten we daar iets aan doen?

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 2/05/2017 – 22:03 door Aari­cia Lam­brigtsSuzanne Grootveld

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

Jeroen Heire­mans

Bel­gië kent een lange religieuze geschiede­nis. Chris­telijke waar­den zijn deel van ons erf­goed gewor­den en in elk dorp vind je een kerk. Toch kent het katholieke geloof steeds min­der kerk­gangers. Rut­ten deed haar uit­spraak naar aan­lei­d­ing van het mogelijk intrekken van de erken­ning van de Fatih-moskee in Berin­gen. Alle moskeeën zouden vol­gens Rut­ten onder de loep moeten wor­den genomen. “Onze staat werkt niet meer vanu­it een bepaalde lev­ens­beschouwing, maar het is ook niet de bedoel­ing om religie uit het open­bare lev­en te ban­nen”, vertelt pro­fes­sor Poli­tieke Filosofie Patrick Loobuy­ck (prof.UGent/UniversiteitAntwerpen). “Daar­naast is er een schei­d­ing van Kerk en Staat en geldt er staat­sneu­traliteit, het is dus niet de bedoel­ing dat de staat zich zomaar mengt in religieuze aan­gele­gen­heden.” Maya­da Srou­ji studeert Ara­bistiek en Islamkunde aan de UGent, is zelf gelovig en gelooft dat de Islam een plaats ver­di­ent: “Een stem­pel plakken op iedere moskee is onterecht. Uit­er­aard moet men er wel op toezien dat er bin­nen de religieuze ruimte genoeg transparantie is.” 

Kerk en Staat

Religie en staat, het bli­jft voor een democ­ra­tis­che rechtsstaat een moeil­ijk huwelijk. De mid­den­weg vin­den lijkt de bood­schap, maar voor som­mi­gen is religie een doorn in het oog. Toch kan het niet de bedoel­ing zijn religie te lat­en verd­wi­j­nen. “Het gaat niet om het afschaf­fen van religie, maar over het creëren van een ruimte waarbin­nen ver­schil­lende lev­ens­beschouwin­gen naast elka­ar kun­nen bestaan en max­i­maal hun lev­ensvisie kun­nen nas­treven.” benadrukt Loobuy­ck.

“Er moet zek­er plaats bli­jven voor religie in de pub­lieke ruimte” zegt Jeroen Heire­mans, stu­dent The­olo­gie aan de KU Leu­ven en over­tu­igd katholiek. “Maar een religieuze bood­schap moet er een met respect voor iedereen zijn. Het mes sni­jdt aan twee kan­ten. De religie mag zich niet met de staat bemoeien, maar het is ook niet aan de over­heid om te zeggen hoe een religie zich moet organ­is­eren.”

Bel­gië voorzi­et in de lonen van priesters en imams, maar ook in moreel con­sulen­ten. Daar­naast wor­den het pat­ri­mo­ni­um en de werk­ingsmid­de­len region­aal betaald. Dit gebruik komt nog uit de tijd van Napoleon, toen heel wat kerk­goed werd gecon­fisqueerd. Ook de kerken zelf wer­den nu enkel nog in bruik­leen van de Kerk gegeven, maar waren eigen­dom van de staat. Om aan dit ver­lies tege­moet te komen kwam er een kerk­fi­nancier­ing. Er is echter een scheeftrekking: De Kerk kri­jgt op dit moment rond de 86% van dit bud­get. Overige erk­ende lev­ens­beschouwin­gen, een voor­waarde om geld te kri­j­gen, zoals Islam en Vri­jzin­nigheid moeten het dus met veel klein­er bud­get doen. We kun­nen ons afvra­gen of zo’n financier­ing nog recht­vaardig is.

Mag er nog controle zijn?

Patrick Loobuy­ck

In haar kri­tiek op de financier­ing is Rut­ten echter niet aan haar proef­s­tuk toe. Al in 2010 bracht ze dit ter sprake. Toen wou Open Vld de kerk­fi­nancier­ing zo aan­passen dat je op je belastin­gaangifte zelf kan aangeven waar een deel van je geld naar­toe gaat. Dat is een prak­tijk die in andere lan­den de nor­maal­ste zaak van de wereld is. “Dat idee van belastin­gaangifte zou eigen­lijk ter dis­cussie mogen komen. Maar dan in een rustig gesprek, en niet in een steekvlam van veront­waardig­ing over het al dan niet afschaf­fen van een erken­ning”, zegt Loobuy­ck. “We moeten ook niet ver­geten waar Rut­ten het pre­cies over heeft”, haalt Heire­mans aan. “De erken­ning van die moskee in Berin­gen heeft eigen­lijk niets te mak­en met de verdel­ing van de financier­ing. Rut­ten gebruikt dit om het vizier weer op de gelden te richt­en.” Maar er zijn wel degelijk alter­natieven waarover mag nagedacht wor­den. “We kun­nen bijvoor­beeld voor een Kerk- of cul­tus­be­last­ing kiezen,” stelt Heire­mans. “En op die basis kun­nen we verder denken. Daar­bij hoeft ste­un niet meteen uit­ges­loten te zijn. Ik ben wel gewon­nen voor een sys­teem zoals in Ital­ië, otto per mille, waar­bij 0.8% van de inkomens­be­last­ing door de per­soon zelf kan toegewezen wor­den aan een religie, maar ook aan een lief­dadighei­dsin­stelling. Dat hoeft enkel aangekruist te wor­den op de belast­ings­brief.”

Dat er over financier­ing van religie nagedacht mag, en miss­chien wel moet wor­den, is duidelijk. Momenteel wordt het geld verdeeld naar het aan­tal paroch­ie­gangers. Een ‘parochie’ is echter het dorp of de gemeente, ongeacht of zij gelovig of chris­telijk zijn. Loobuy­ck: “Nu kri­j­gen zo’n 3000 priesters hun loon van de over­heid, tegen­over 70 imams. Het sys­teem kan democ­ra­tis­ch­er. Er is niet meer enkel het katholieke geloof zoals in de tijd van Napoleon.” Religie bli­jft echter wel aan­wezig. Hoewel er veel veran­dert, bli­jven velen zichzelf vin­den in geloof. Maya­da: “Zolang de mens op zoek is naar antwo­or­den, zullen er mensen zijn die dat in religie vin­den. Filosoof Jür­gen Haber­mas stelt het zo: reli­gies kun­nen een leer­pro­ces door­lopen en andere inter­pre­taties aan­nemen, zodat ze com­pat­i­bel zijn met de tijds­geest. Ze zijn flex­i­bel. Reli­gies kun­nen dus zek­er een lib­erale en democ­ra­tis­che vorm aan­nemen.”

“Reli­gies kun­nen zek­er een lib­erale en democ­ra­tis­che vorm aan­nemen” 

De volledi­ge afschaffing van financier­ing voor religie boezemt som­mi­gen ook angst in. Zo zou er ‘garagere­ligie’ kun­nen ontstaan. Daar­bij wordt religie enkel in achterkamert­jes bedist en valt sociale con­t­role, of welke con­t­role dan ook, erg moeil­ijk uit te oefe­nen. De angst voor ter­ror­isme duikt weer op. Loobuy­ck vertelt: “Momenteel hebben we een nauwere band tussen Kerk en Staat dankz­ij die financier­ing en toch hebben we het hoog­ste aan­tal ter­ror­is­ten in Europa. Het argu­ment is dus niet over­tu­igend.” Con­t­role lijkt dan ook geen heil te bren­gen om zak­en zoals ter­ror­isme uit te roeien. Aangezien Kerk en Staat geschei­den moeten zijn, lijkt die inmeng­ing dan ook niet het geschik­te mid­del. Heire­mans vult nog aan: “Erken­ning en het ont­van­gen van financier­ing zijn geen vri­jgelei­de tot con­t­role. De staat heeft genoeg manieren om te bestraf­fen, ook op grond van mensen­recht­en en staatsvei­ligheid. De financier­ing volledig zelf­bedruipend mak­en, is hier niet de oploss­ing. Overi­gens zullen de Diyanet-moskeeën daar weinig last van ondervin­den, want zij wor­den gefi­nancierd vanu­it Turk­i­je, en daar kun­nen we ons miss­chien wel vra­gen bij stellen.”

“De financier­ing volledig zelf­bedruipend mak­en, is hier niet de oploss­ing” – Jeroen Heire­mans

Erkenning of verbanning?

Maya­da Srou­ji

In Bel­gië kan men via een pro­ce­dure een aan­vraag indi­enen om als lev­ens­beschouwing erk­end te wor­den. Als deze aan­vraag wordt goedgekeurd wordt een lev­ensover­tuig­ing offi­cieel erk­end en kun je je daarachter scharen. Maar erken­ning betekent ook dat er geld naar die lev­ens­beschouwin­gen moet gaan. Elke religieus huis moet zich tot een van die lev­ens­beschouwin­gen lat­en verbinden om een deel van de koek te kri­j­gen. Wan­neer lev­ens­beschouwin­gen vanu­it het buiten­land gefi­nancierd wor­den, voe­len zij zich dan ook niet genoodza­akt zich aan die erken­ning te verbinden en vra­gen die dan vaak ook niet aan, zoals gebeurde met de Diyanet-moskeeën. “De staat mag zich vol­gens mij wel bemoeien met de manier waarop religie gepredikt wordt”, stelt Maya­da. “Toch over zak­en die gaan over de fun­da­mentele gron­drecht­en die een seculiere staat ons biedt. Anders is er een risi­co aan ver­bon­den, waar­bij bijvoor­beeld vrouwen intern gedis­crim­i­neerd wor­den en homosek­su­aliteit ver­vol­gd wordt.”

Religie vin­den we in ver­schil­lende geledin­gen van onze maatschap­pij terug. Som­mi­gen groeien er van jongs af mee op, anderen leren het pas op de school­banken ken­nen. Loobuy­ck: “De lev­ens­beschouwin­gen geven we mee in het onder­wi­js. Dat staat zo in de grondwet via het school­pact. Dat impliceert dat er bijvoor­beeld ook over vri­jzin­nigheid gespro­ken wordt in de klassen. Het zorgt er echter ook voor dat onze han­den vaak gebon­den zijn wan­neer we iets willen aan­passen.” De financier­ing en erken­ning van lev­ens­beschouwin­gen of van moskeeën zijn dus niet volledig met elka­ar te rij­men. Dat Rut­ten dit aan­haalt, lijkt een poli­tieke zet om het voors­tel terug op tafel te kri­j­gen. Dat er ruimte moet komen voor dis­cussie, lijkt duidelijk.

Heire­man con­cludeert: “Het zou van veel ned­erigheid getu­igen mocht de Katholieke Kerk de ongelijke verdel­ing van de mid­de­len zelf ter sprake bren­gen en open­staan voor dis­cussie.” De erken­ning bli­jft een heikel punt, want ze is niet ver­plicht. Wan­neer een instelling al van geld voorzien is, heeft het niet meteen een reden tot aansluit­ing. Toch moeten we de piste van erken­ning niet meteen ver­lat­en. Maya­da: “Door de staat een monop­o­lie toe te ken­nen op het erken­nen van kerken, moskeeën, syn­a­gogen etc. en de oplei­din­gen die daar mee ver­bon­den zijn, geeft meer con­t­role over de inhoud die gepredikt wordt. Dat lijkt mij beter dan oncon­troleer­bare religieuze organ­isaties.” De poli­tiek heeft nog veel werk voor de boeg als het op kerk­fi­nancier­ing aan komt. Het debat wordt af en toe weer eens opger­akeld, maar veel vooruit­gang is er nog niet geboekt. Eventuele nieuwe belastin­gen, zoals een Kerk­be­last­ing, lijken op het eerste gezicht moeil­ijk te verkopen aan Jan met de pet, maar kun­nen uitein­delijk miss­chien wel de uitkomst bieden. Zolang we er eens echt over dur­ven prat­en.


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *