“Het is problematisch dat mensen zich niet verantwoordelijk voelen voor wat ze doen”

In de voor­bi­je jaren gaf pro­fes­sor Cas­par maar lief­st 45.000 keer aan iemand het bev­el om een pijn­lijke elek­trische shock toe te dienen aan een onschuldig slachtof­fer. Ze ontwierp namelijk een exper­i­ment om te onder­zoeken wat er zich afspeelt in iemands herse­nen wan­neer die bev­olen wordt anderen pijn te doen. 

“Elk exper­i­ment telt twee par­tic­i­pan­ten die elk een rol kri­j­gen: uitvo­erder of slachtof­fer. De uitvo­erder kri­jgt steeds de keuze tussen twee knop­pen: een knop die een shock geeft aan het slachtof­fer en een knop die dat niet doet. Als de uitvo­erder ervoor kiest een shock toe te dienen, kan die vijf euro­cent ver­di­enen. Het exper­i­ment bestaat uit twee con­di­ties: in de ene con­di­tie is de uitvo­erder volledig vrij om te beslis­sen, maar in de andere con­di­tie kri­jgt de uitvo­erder beve­len.”

“Ik heb geleerd dat er heel veel – te veel – mensen zijn die zomaar beve­len opvol­gen, zelfs als het gaat over een deel van de bevolk­ing uitroeien”

“Op deze manier kun­nen we vergelijken welke neu­rale processen ver­schillen wan­neer deel­ne­mers ged­won­gen wor­den een ander te pijni­gen in vergelijk­ing met wan­neer ze daar vrij voor kiezen. Bij dege­nen die de shock onder dwang toe­di­enen, zien we dat hersen­ge­bieden die geas­so­cieerd wor­den met onder andere empathiebelev­ing, maar ook gebieden die gelinkt zijn aan de ver­w­erk­ing van schuldgevoe­lens, min­der actief zijn. Dit kan verk­laren hoe mensen wreed­he­den kun­nen begaan onder dwang. Maar verder onder­zoek bli­jft nodig.”

Om het effect van autoriteit op de menselijke cog­ni­tie verder te onder­zoeken, trok Cas­par met een onder­zoek­steam naar Cam­bod­ja en Rwan­da, twee lan­den die tij­dens de vorige eeuw te kam­p­en kre­gen met een gruwelijke geno­cide. Cas­par inter­viewde er voor­ma­lige daders van de geno­cide om hun per­spec­tief te begri­jpen. Ze vergeleek of wat daders vertelden, overeenkwam met resul­tat­en van hersen­scans. Ook toonde ze aan dat sterke ver­schillen tussen slachtof­fers en daders bli­jven bestaan op neu­raal niveau en dat het effect van een trau­ma­tis­che gebeurte­nis mee te mak­en ook de vol­gende gen­er­aties beïn­vloedt.

Heinde en verre

Dergelijk onder­zoek uitvo­eren is echter geen sinecure. Zo stuitte Cas­par op ver­schil­lende stru­ikel­blokken: “Het was niet gemakke­lijk om mensen te vin­den die bereid waren om aan het onder­zoek deel te nemen. In Rwan­da zijn geno­cide­plegers in zekere zin bek­end, omdat er grootschalige vero­ordelin­gen zijn geweest (de Gaca­ca-processen, red.). Ik werk­te daarom samen met een lokale ngo die de relaties tussen de daders en slachtof­fers tra­cht te her­stellen en ver­zoen­ing stim­uleert. In Cam­bod­ja was het echter nog com­plex­er. Er is immers in principe nie­mand vero­ordeeld voor wat daar gebeurd is. En mensen willen vaak niet open­lijk prat­en over wat ze gedaan hebben, om wraakac­ties te ver­mi­j­den. Gelukkig kreeg ik daar hulp van het Doc­u­men­tatiecen­trum van Cam­bod­ja, een ngo die als doel heeft getu­igenis­sen van over­leven­den van de geno­cide, zow­el daders als slachtof­fers, te verza­me­len.”

“Het was niet gemakke­lijk om hen te over­tu­igen dat de elek­trodes hen geen pijn zouden doen, of dat ik hun gedacht­en niet zou kun­nen lezen”

“Het onder­zoek was daar­naast extra moeil­ijk omdat deze lan­den geen machines ter beschikking hebben die nor­maal wor­den gebruikt in neu­roweten­schap­pelijk onder­zoek. Dat betek­ende dat we het mate­ri­aal vanu­it Europa moesten over­bren­gen. Aangezien we werk­ten met over­leven­den van geno­cides, moesten we vaak naar zeer lan­delijke dor­pen trekken. Er was daar nauwelijks elek­triciteit en deze mensen had­den nog nooit een com­put­er gebruikt, laat staan een draag­bare elek­tro-ence­falo­grafiema­chine (EEG)  gezien. Het was niet gemakke­lijk om hen te over­tu­igen dat de elek­trodes van de EEG hen geen pijn zouden doen, of dat ik hun gedacht­en niet zou kun­nen lezen.”

Diversiteit

Cas­par startte een blog om haar ervarin­gen te delen: “Bij­na geen enkele neu­roweten­schap­per gaat de wereld rond om een niet-west­erse pop­u­latie met een draag­bare EEG te onder­zoeken. Velen denken dat het niet eens mogelijk is om met dit mate­ri­aal naar afgele­gen gebieden te trekken. Ik bewi­js met mijn onder­zoek dat dat wel kan.”

“Ik denk dat het duidelijk is dat we diver­siteit mis­sen in de neu­roweten­schap­pen. Ik wil daar veran­der­ing in bren­gen. Hoe kun­nen we er immers zek­er van zijn dat de con­clusies die we trekken op basis van onder­zoek op west­erse bevolk­ings­groepen gelden voor alle mensen, als we ons enkel richt­en op een heel klein deel van de wereld­pop­u­latie? Ik besloot daarom een blog te mak­en, omdat ik wil lat­en zien dat het haal­baar is.”

Ethische kwesties

Vroeger psy­chol­o­gisch onder­zoek rond het the­ma van autoriteit heeft echter de voor­bi­je decen­nia heel wat klap­pen moeten incasseren. De bek­end­ste gevallen zijn wellicht de fla­grante fraude van Philip Zim­bar­do, bek­end van zijn wereld­beroemde Stan­ford Prison Exper­i­ment, en de ethis­che vraagtekens die gesteld kun­nen wor­den bij Stan­ley Mil­grams shockon­der­zoeken.

Cas­par vin­dt het echter nog steeds een belan­grijk the­ma om te onder­zoeken: “De ethis­che vraagtekens die geplaatst kun­nen wor­den bij de stud­ies van Zim­bar­do en Mil­gram hebben ervoor gezocht dat nog weinig onder­zoek­ers zich sinds­di­en hebben verdiept in dit onder­w­erp. Ik heb geleerd dat er heel veel – te veel – mensen zijn die zomaar beve­len opvol­gen, zelfs als het gaat over een deel van de bevolk­ing uitroeien. Het is enorm prob­lema­tisch dat zo veel mensen zich niet ver­ant­wo­ordelijk lijken te voe­len voor wat ze doen. En als je dat fenomeen beter wilt begri­jpen, dan moet je het dur­ven bestud­eren.”

Je kan de blog van Emi­lie Cas­par hier bezoeken