Het Matilda-effect: hoe vrouwen systematisch uit de geschiedenis werden geschreven

Gevon­den: baan­brek­end werk
Gezocht: haar naam

Het Matil­da-effect kaart aan hoe vrouwelijke weten­schap­pers geen of min­der erken­ning kri­j­gen voor hun werk, dat ver­vol­gens wordt toegeschreven aan een man­nelijke col­le­ga. Vaak niet eens sub­tiel of geniepig. Soms stond hij gewoon mee op de paper als ‘begelei­der’, die hij vaak niet eens gelezen had. Soms kreeg hij zelfs een Nobel­pri­js voor háár ont­dekking.

Vrouw als uitvinder

De term ‘Matil­da-effect’ werd in 1993 voor het eerst gebruikt door wetenschaps­historica Mar­garet Rossiter. Zij ver­noemde het naar Matil­da Joslyn Gage, een 19e-eeuwse Amerikaanse fem­i­niste en schri­jf­ster. Gage beschreef het effect voor het eerst in haar boek: ‘Woman as Inven­tor’. Dit boek omvat een plei­dooi voor vrouwen­recht­en en wijst ons op hoe vrouwen sys­tem­a­tisch uit de geschiede­nis wor­den geschreven, ook uit de weten­schap­pelijke. Ze was haar tijd ver vooruit, lees: ze werd genegeerd door aca­d­e­mi­ci met snor.

Ze werd genegeerd door aca­d­e­mi­ci met snor

Pioniers in de schaduw

Een voor­beeld is Ros­alind Franklin, wiens bij­dra­gen aan het in kaart bren­gen van de struc­tu­ur van DNA van ontza­glijk belang waren. De namen Wat­son en Crick zullen je waarschi­jn­lijk meer zeggen. Franklins ont­dekking staat dan ook op hun naam. Ook Net­tie Stevens’ ont­dekkin­gen over het XY-sys­teem wor­den aan haar man­nelijke col­le­ga Thomas Mor­gan toegeschreven, idem voor Lise Meit­ner met haar werk rond kern­spli­jt­ing. Ook voor Joce­lyn Bell Bur­nells onder­zoek naar neu­tro­nen­ster­ren geldt het­zelfde. Stuk voor stuk weten­schap­pelijke pio­niers, die over­schaduwd wer­den door man­nen die hun applaus in ont­vangst namen. Wie weet boven­di­en hoeveel vrouwen er nog in dit rijt­je passen, van hoeveel vrouwen we nooit zullen weten wat ze voor ons lev­en van­daag betek­end hebben. Het is geen his­torisch toe­val, maar een patroon. 

Dit fenomeen is overi­gens niet enkel in de weten­schap terug te vin­den, ook in de kun­st en in de lit­er­atu­ur. Even­zeer is het zek­er niet afge­bak­end in de tijd, laat staan dat deze prak­tijken ver achter ons zouden liggen. 

Vrouwen in reclamebrochures

Ook van­daag bli­jven vrouwen onderverte­gen­wo­ordigd in citaties, pri­jzen en andere erken­nin­gen. Wat ze onder­tussen wel mogen, is poseren op de promofoto’s voor ‘diver­siteit in de weten­schap’, lief­st met een proef­buis of een pipet in de hand en een witte jas aan. Sym­bol­isch aan­wezig, struc­tureel afwezig. Vraag de vol­gende keer wan­neer je een pro­fes­sor hoort zeggen dat ‘we meer vrouwen moeten aan­moedi­gen in STEM’ dus of hij wel weet wie Matil­da Joslyn Gage was.