Het moderne historiciteitsregime: hoe tijd ons in zijn greep houdt


Door

Archief

Heb jij ook het gevoel dat je aan het racen bent tegen de klok en dat de klok aan de winnende hand is? Dat ligt niet aan jou, maar wel aan ons moderne tijdsregime. 

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 23/02/2026 – 8:31 door Tina Mor­thi­er

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

Je kent ze wel, die tijdli­j­nen uit de lessen geschiede­nis op de mid­del­bare school. Zo’n tijdli­jn stelt tijd en geschiede­nis voor als een onom­keer­baar en lin­eair pro­ces, van het Romeinse Rijk over de ‘duis­tere’ mid­deleeuwen tot onze mod­erne tijd. Maar wist je dat som­mige van die mid­deleeuw­ers zelf dacht­en dat ze nog in het Roma aeter­na leef­den? Het con­cept ‘anachro­nisme’ was hen vreemd. Deze vast­stelling deed his­tori­ci besef­fen dat zelfs zo’n basaal con­cept als ’tijd’ niet vast­staand is. Inte­gen­deel, ’tijd’ wordt door mensen uit­gevon­den. 

De geschiedenis vertijdelijkt

Wan­neer is ons mod­erne, west­erse tijds­be­sef dan ontstaan? Vol­gens geschied­filosoof Rein­hart Kosel­leck gebeurde dat in de zoge­naamde zadelti­jd, tussen 1750 en 1850. Hij ziet tijd als span­ning tussen de ervar­ingsruimte en de verwacht­ing­shori­zon. Dat eerste duidt op de som van ervarin­gen die een groep over­houdt aan het verleden. De verwacht­ing­shori­zon omvat het totaal aan verwachtin­gen over de toekomst die een groep erop nahoudt. Tot de acht­tiende eeuw vie­len deze twee vri­jwel samen, aldus Kosel­leck. De seizoe­nen regelden het plat­te­land­sleven, reg­u­laties van ambacht­en bepaalden het stedelijke bestaan. Zo bleef het lev­en voor­spel­baar genoeg dat de toekomst niets nieuws kon bren­gen. Ons mod­erne tijds­be­sef kwam tot stand toen onze ervar­ingsruimte en verwacht­ing­shori­zon zich steeds verder van elka­ar ver­wi­jder­den. 

Alle aspecten van ons lev­en lijken steeds sneller te veran­deren

Het moderne tijdsregime: sneller, sneller, sneller!

In die lijn ziet François Har­tog rond 1789 een nieuw his­toriciteit­sregime opkomen. Een his­toriciteit­sregime is de manier waarop een cul­tu­ur omgaat met tijd en de tem­porele dimen­sies van verleden, heden en toekomst. Daar waar het verleden voor die sym­bol­is­che datum de leer­meester des lev­ens was, priv­i­legieert het mod­erne his­toriciteit­sregime de toekomst. Het is aan dit his­toriciteit­sregime dat we onze gejaagde maatschap­pij gro­ten­deels te danken hebben. Zo onder­schei­dt Alei­da Ass­mann vijf ken­merken van dat regime: tijd die als een con­stante breuk wordt ervaren en de idee van cre­ative destruc­tion zijn er twee van. Ook de cul­turele aan­dacht voor het verleden, als een tijd die fun­da­menteel anders is dan de onze, is pas ontstaan in de mod­erne tijd. Door de ver­schillen met het verleden aan te stip­pen, mak­en we namelijk tegelijk ook duidelijk dat de toekomst maak­baar is. Daaraan ver­bon­den is de idee dat de mens steeds opnieuw kan begin­nen. Het laat­ste ken­merk van een maatschap­pelijke ver­snelling, waarin alle aspecten van ons lev­en steeds sneller lijken te veran­deren. Het heden krimpt als het ware voor onze neus. En als de wereld steeds sneller veran­dert, en die wereld gericht is op de toekomst, dan moeten wij wel mee, toch?  


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *