“Het wordt ons aangeleerd om niemand te vertrouwen”

Er is nood aan zek­er­heid en zorgza­amheid in een kun­sten­veld dat meer dan ooit gekarak­teriseerd wordt door pre­cariteit. Hoe kijkt u, als geves­tigd regis­seur, naar die sit­u­atie?

Ik ben free­lance regis­seur. Dat maakt mij afhanke­lijk van opdracht­en die wel of niet plaatsvin­den. Voor mij betekent de COVID-19-cri­sis dat ik de komende drie jaar de helft van mijn inkomen ver­lies. Ik vind het hoe langer, hoe meer onrecht­vaardig. Op de Meir kun je over de kop­pen lopen, en in Berli­jn bijvoor­beeld zit je net zoals hier op over­volle metro’s en treinen. Dat is alle­maal geen prob­leem? Ik heb geen begrip voor de houd­ing van de advis­erende virolo­gen. Ik begin trouwens steeds meer te twi­jfe­len of zij wel weten waar ze mee bezig zijn.

Heeft uw yogao­plei­d­ing uw manier van regis­seren en samen­werken met acteurs beïn­vloed?

Yoga is niet iets dat mijn regis­seren van de ene op de andere dag heeft veran­derd. Toneel spe­len, zoals lev­en op zich, is op zoek gaan naar een inner­lijke vri­jheid. Voor een acteur, gaat dat over de vri­jheid van een spe­lend kind. Het ver­schil tussen een kind en een vol­wassene is immers dat een kind speelt. Of er nu iemand op zit te kijken of niet, het zal dat kind worst wezen. Een vol­wassen acteur weet dat er pers en pub­liek komt kijken, die is zich veel meer bewust van zijn effect. Heel veel acteurs zijn daar­door onzek­er. Ze lij­den aan stress en bezwijken onder druk, daar­door ver­vallen ze soms in escapisme. Er is een verwacht­ingspa­troon, zek­er als je geld moet ver­di­enen en daar­voor afhanke­lijk bent van de mening van het pub­liek.

Yoga is de weg van de aan­vaard­ing van het moment. The­ater is een gemeen­schap­skun­st: er zijn alti­jd veel mensen rond me heen. Die bren­gen alle­maal hun prob­le­men mee en dat komt alle­maal samen: begin dan maar cre­atief te zijn. Dat kan alleen vanu­it een vorm van aan­dacht en respect voor elka­ar. Yoga leert je te zeggen: “Kijk, luis­ter en leer vanu­it je impuls te rea­geren in het hier en nu.”

“Of er nu iemand op een spe­lend kind zit te kijken of niet, het zal dat kind worst wezen”

U maak­te vorige eeuw furore met ‘Ten oor­log’. Tien­tallen jaren lat­er spreekt het jong col­lec­tief Camp­ing Sun­set in het tijd­schrift Etcetera de wens uit om met die tekst aan de slag te gaan. Wat zou u willen zeggen aan de jonge garde?

Ik zou hen zeggen: doen! En zo leren. Die gas­ten komen net van jaren school en nu moeten ze zoeken. Ik ben nooit naar een school gegaan voor regis­seurs: kun­st is de waarde van het knoeien. Vol­gens mij leer je alleen van je nieuws­gierigheid. Kun­st is steeds verder zoeken en onder­zoeken.

Hoe kijkt u nu terug naar die pro­duc­tie?

Dat is een heel belan­grijke pro­duc­tie geweest voor mij. Dankz­ij ‘Ten oor­log’ heb ik de kans gekre­gen in het buiten­land te werken. Tegelijk­er­ti­jd zou ik er een heel boek over kun­nen schri­jven (aarze­lend). Er zijn vriend­schap­pen ver­bro­ken, er zijn vre­selijke din­gen gebeurd tij­dens de repeti­tiepe­ri­ode.

Het is natu­urlijk ook wel een onver­getelijke ervar­ing geweest voor iedereen die erbij betrokken was. Die pro­duc­tie heeft mythis­che vor­men aangenomen die ik over­dreven vind. Ik ben dankbaar dat ik het kon mak­en en meemak­en maar tegelijk­er­ti­jd denk ik ook: dat zijn din­gen die zijn kun­nen ontstaan buiten mijn tal­ent om. Elke dra­maturg zei me: dat zijn de stukken van Shake­speare die nie­mand wil spe­len! Iedereen verk­laarde ons gek! Maar ik ben heel blij om te horen dat iemand anders (The­ater­col­lec­tief Camp­ing Sun­set, red.) het gaat doen.

Het eerste deel van uw trilo­gie, ‘Black’, werd door his­tor­i­ca Heleen Debeuck­e­laere beschreven als een “clum­sy but well-inten­tioned step in an ongo­ing con­ver­sa­tion [on decoloni­sa­tion]” Hoe posi­tion­eert u ‘Yel­low’ in deze “ongo­ing con­ver­sa­tion”?

Er vin­dt in heel de wereld een ver­rechts­ing plaats. Ik vind het angstaan­ja­gend dat die ver­rechts­ing geïn­stru­men­taliseerd wordt. Er wordt gezocht naar hoe we mensen een poli­tieke voorkeur kun­nen inle­pe­len, aan de hand van Google Ana­lyt­ics en de frus­traties van mensen. In Vlaan­deren is die ver­rechts­ing ook echt gecul­tiveerd – die slachtof­fer­rol van Vlaan­deren! Dat ze ‘het kind van de reken­ing zijn’, dat ze ‘wer­den ingezet als kanon­nen­vlees’ – de Vlam­ing is een sukke­laar. Die slachtof­fer­rol wordt ver­heer­lijkt door, het­z­ij de demonis­er­ing van de fran­skiljons die ‘van ons prof­iteren’, of onder­tussen: de migranten.

Heeft de actu­aliteit – of maatschap­pelijke (her)opflakkeringen uw idee for ‘The Three Sor­rows of Bel­gium’ geboet­seerd?

Dat idee is eigen­lijk ontstaan bij Steven Heene (coör­di­na­tor dra­maturg van NTGent, red.). Tij­dens de de eerste gesprekken met Milo Rau (artistiek directeur van NTGent, red.) had­den we het idee dat het mooi zou zijn om een soort tra­ject af te leggen. Mij sprak het idee aan om over drie jaar, bin­nenin het­zelfde huis, een tra­ject af te leggen met min of meer dezelfde acteurs en ons te con­cen­tr­eren op een the­ma. Ik kreeg het idee om gebaseerd op de ’trois couleurs’ van Krzysztof Kieślows­ki (film­regis­seur, red.), ook iets met de Bel­gis­che driek­leur te doen.

“Ik moet in het buiten­land alti­jd uit­leggen dat Walen en Vlamin­gen samen aan de Bel­gis­che kust op het strand liggen”

We lev­en in een land dat ver­scheurd is, al is het ook vrij vre­delievend. Ik moet ze in het buiten­land alti­jd uit­leggen dat Walen en Vlamin­gen samen aan de Bel­gis­che kust op het strand liggen. Ze denken dat wij elka­ars hoof­den inslaan. Nochtans zijn wij ook een land dat zijn his­torische schuldgevoe­lens heeft. Als ik mijn oud­ers hoorde spreken over hun jeugd, sprak­en ze over de ver­schrikkin­gen van de oor­log. Dat is een the­ma dat mij alti­jd gefasci­neerd heeft: in hoev­erre is geschiede­nis ver­bon­den met het per­soon­lijk lot van mensen?

Lat­en we het nog eens hebben over uw stuk ‘Black’. Wat u daarin aan­haalde is nu nog alti­jd een fragiel debat. Als u terugk­ijkt naar die pro­duc­tie − met de kri­tiek die u er op hebt gekre­gen in het achter­hoofd − zijn er dan din­gen dat u anders had willen doen?

Ik ben het niet echt eens met die kri­tiek. Ten eerste moet men goed weten waar men kri­tiek op uitoe­fent. Het gaat over the­ater. Dat is sinds mensen­heuge­nis een kun­stvorm die leeft van provo­catie. Zo kan ik heel veel stukken opnoe­men die zo gemaakt zijn om het pub­liek een geweten te schop­pen. In ‘Black’ was er een scène waarin het pub­liek werd uitgen­odigd om een zwarte actrice een ‘zwarte geit’ te noe­men. We hebben voorstellin­gen meege­maakt waar mensen dat effec­tief gezegd hebben. We hebben dat ook bewust gedaan om te lat­en voe­len hoe makke­lijk mensen zich lat­en ver­lei­den door iets dat eigen­lijk not done is. En dat was miss­chien wel hét moment in de voorstelling waar het in de zaal koud en warm tegelijk wordt. Je kan nu zeggen: “Je mag dat niet doen!”, maar als we van kun­st gaan verwacht­en dat het poli­tiek cor­rect is, geloof ik dat het zijn doel mist. Het is juist kun­st dat taboe’s niet alleen door­breekt, maar ze ook in vraag stelt. Ik zal de eerste zijn om te zeggen dat we ons drin­gend moeten gaan bezin­nen over het alledaagse ras­cisme op de straat. Er is een zin van Joseph Con­rad die mij alti­jd gefrappeerd heeft, daarom zat die ook in de voorstelling: “Het is de ander die alti­jd de vreemdel­ing is.” Wij hebben alle­maal een geest die alleen maar oordeelt en voort­durend de anderen vero­ordeelt om zichzelf veilig te voe­len. Dat is een diep menselijk mech­a­nisme en daar moeten we over nadenken. Dat gaat niet enkel over gek­leurde mensen, maar ook over de buur­man, bijvoor­beeld. Gewoon dagdagelijkse ont­moetin­gen waar je in eerste instantie als mens zegt ‘wie ben jij?’ en ‘kan ik jou vertrouwen?’ Dat zit diepge­worteld in onze cul­tu­ur. Het wordt ons aan­geleerd om nie­mand te vertrouwen. 

‘Wie ben jij?’ en ‘kan ik jou vertrouwen?’

Hoe heeft u dat cho­querende effect met ‘Yel­low’ proberen bereiken, nu het een online project is gewor­den? 

We gaan het pub­liek enorm mis­sen. Daarom heb ik, in plaats van een banale stream­ing, een film proberen mak­en. Het voordeel van film is dat de cam­era heel dicht­bij komt. Dat is een poging om de kwaliteit van film te verbinden met de vri­jheid van the­ater. The­ater is alti­jd het podi­um geweest van het volk. Dat is in Europa ontstaan in de mid­deleeuwen voor de Kerk, in de gedaante van passiespe­len. Ik ben de laat­ste om te bew­eren dat alles moet kun­nen op toneel, maar het is en bli­jft wel een kun­stvorm die bestaat bij gratie van die provo­catie. 

Hoe ver­schilde het werken aan een filmis­che ver­sie van the­ater met een voorstelling voor live pub­liek?

We hebben die film opgenomen en we mak­en nu een toneelvoorstelling waar­van we hopen dat we die in april mogen spe­len. Er zijn dus twee ver­sies van ‘Yel­low’ gemaakt, wat enorm veel inspan­nin­gen van ons heeft gevraagd. Daarom dat ik nu een beet­je nood heb aan een break (lacht).