Open Boek met genderhistoricus Jonas Roelens


Door

Archief

Jonas Roelens is postdoc aan de vakgroep Geschiedenis en een van de docenten van het vak Gendergeschiedenis. Een gesprek over sodomie, zondebokken, heksen en activisme.

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 12/05/2025 – 8:38 door Tina Mor­thierEm­ma Jux­on-Smith­Sarah Van Crom­bruggen

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

U bent als his­tori­cus bezig met gen­dergeschiede­nis en de geschiede­nis van de LGBTQ-gemeen­schap. Wat is het belang van gen­dergeschiede­nis?

“Gen­dergeschiede­nis is zeer rel­e­vant. Geschiede­nis wordt alti­jd beïn­vloed door thema’s die ook in onze huidi­ge maatschap­pij spe­len. Op een moment waar veel recht­en die lang ver­wor­ven leken, toch weer op losse schroeven komen te staan, is het logisch dat je er met een his­torische blik naar probeert te kijken.”

“Zelf vond ik het vak Gen­dergeschiede­nis niet alti­jd gemakke­lijk. Je bent bezig met je eigen geaard­heid, en dan lees je dat je niet zomaar het fenomeen van homosek­su­aliteit, zoals we dat van­daag inter­preteren, kan transponeren naar het verleden. Dat was voor mij moeil­ijk, maar dat is tegelijk net het inter­es­sante aan gen­dergeschiede­nis. Wat wij van­daag als de norm en onveran­der­lijk beschouwen, is eigen­lijk ook gewoon een soci­aal-cul­turele con­struc­tie.”

Maatschap­pi­jen die het lastig hebben, kijken vaak min­der open naar gen­deris­sues en ideeën over sek­su­aliteits­belev­ing

U voerde al veel onder­zoek naar het fenomeen ‘sodomie’ in het verleden. Hoe zagen mensen sodomi­eten in het ancien régime? Zijn er gelijkenis­sen met van­daag?

“Enerz­i­jds zijn er gigan­tis­che ver­schillen, want van­daag gaan we ervan uit dat er zoi­ets bestaat als een aange­boren geaard­heid. You’re born this way. In de mid­deleeuwen rede­neerde men niet zo. Sek­su­aliteit was iets wat je deed, veel meer dan wat je was. Alles wat niet op voort­plant­i­ng gericht was, werd beschouwd als zondi­gen. Van­daag plaat­sen we kin­der­mis­bruik en bes­tialiteit niet op dezelfde lijn als sek­suele ver­lan­gens en relaties tussen mensen van het­zelfde ges­lacht. Er bestaan dus grote ver­schillen, maar anderz­i­jds ook een zekere con­tin­uïteit, waar we anno 2025 bezorgd over moeten zijn.”

“Maatschap­pi­jen die het lastig hebben, kijken vaak min­der open naar gen­deris­sues en ideeën over sek­su­aliteits­belev­ing. Dries Van Lan­gen­hove loopt over­al te toeteren dat de pride­vlag  een ped­ofiele vlag is. Van­daag lev­en we in onzekere tij­den. Dan zie je dat mensen terug­gri­jpen naar zek­er­he­den. Ze hebben het lastig met wat anders is.”

Als het gaat over ‘sodomie’ en de ver­vol­ging hier­van, dan spreken we vooral over man­nen. Waarom wer­den relaties tussen vrouwen zo weinig ver­vol­gd?

“In de laat­mid­deleeuwse en vroeg­mod­erne denkbeelden stond voort­plant­i­ng cen­traal. Het was de man die kinderen voort­bracht. De vrouw was gewoon de passieve, ont­van­gende part­ner en deed niets. Dat zorgde ervoor dat man­nen veel vak­er wer­den beschuldigd van sodomie. Je zit met een fal­lo­cen­trische visie op sek­su­aliteit. Er moest gepen­e­treerd zijn om over seks te kun­nen spreken. Ergo, vrouwen kon­den onder­ling geen vol­waardi­ge seks beleven. Juris­ten en the­olo­gen namen seks tussen vrouwen dus ook min­der ern­stig. Daarom werd het min­der ver­vol­gd.”

Een van de hete hangi­jz­ers in de gen­dergeschiede­nis zijn de hek­sen­ver­vol­gin­gen. Hoe moeten we daar van­daag naar kijken?

“Als his­tori­cus moet je vecht­en tegen een aan­tal clichés: het is niet sim­pel­weg een vrouwen­jacht door het patri­ar­chaat. Er is veel debat over de pre­cieze oorza­ak van hek­sen­ver­vol­gin­gen. Veel fac­toren spe­len mee: economie, kli­maat, religie … De meerder­heid van de slachtof­fers waren vrouwen. De hek­sen­ver­vol­gin­gen zijn daarom niet gen­derge­baseerd, maar wel gen­derg­ere­la­teerd. De vroeg­mod­erne maatschap­pij is een maatschap­pij met een sterke dis­ci­pliner­ing en strenge gen­derverwachtin­gen. Vrouwen moeten zich strenger con­formeren naar die nor­men. Daar­door vallen ze er makke­lijk­er buiten.”

Stonewall is prak­tisch de coca-cola van het LGBTQ+-activisme

“We merken wel een patroon op als het gaat over de slachtof­fers van hek­sen­ver­vol­gin­gen. Heel veel van de zoge­naamde hek­sen waren oud­er, armer, alleen­staand … Kor­tom: soci­aal zwakker. Maar niet enkel soci­aal zwakkere vrouwen wer­den ervan beschuldigd heks te zijn.  Hek­sen­ver­vol­gin­gen wor­den ook vaak gezien als een plat­te­lands­fenomeen, maar in Gent zijn bijvoor­beeld een zes­tig­tal mensen vero­ordeeld.”

Kun­nen we dan de ver­vol­ging van sodomi­eten en van hek­sen met elka­ar vergelijken? Bei­de groepen waren namelijk out­siders.

“Ze passen alle twee onder de zon­de­bokhe­o­rie: in tij­den van cri­sis kri­jgt een zon­de­bok ergens de schuld van. Ket­ters, de protes­tanten, de joodse dias­po­ra in de mid­deleeuwen en de Holo­caust zijn voor­beelden. We doen dit ook in onze samen­lev­ing, door met de vinger te wijzen naar andere groepen. Er zijn alti­jd wel ergens zon­de­bokken. Helaas is dat een heel menselijke reflex. Soms zijn er echter peri­odes waarin de nood naar een zon­de­bok hoger is dan andere peri­odes. Per­soon­lijk zoek ik graag naar de trig­gers achter deze nood.”

Lat­en we over­gaan naar de recen­tere geschiede­nis van de LGBTQ+-gemeenschap. Hoe springt het Bel­gis­che activisme in het oog?

“De Bel­gis­che en de Europese queerge­meen­schap­pen ken­nen een eigen geschiede­nis, die losstaat van bijvoor­beeld Stonewall (rellen in New York na de sluit­ing van een door de poli­tie geviseerde gay­bar, red.). Het Europese activisme vin­dt zijn oor­sprong in de negen­tiende eeuw en heeft dus niet aan de zijli­jn staan kijken tot­dat de VS het licht gezien had. Stonewall is prak­tisch de coca-cola van het LGBTQ+-activisme. Zo’n gebeurte­nis wordt uitver­g­root om een hele stro­ming te beschri­jven. Er wordt tegelijk enkel gekeken naar wat eruit voortkomt. Stonewall is gro­ten­deels geor­gan­iseerd door trans­vrouwen van kleur, maar dat wordt gemakke­lijk ver­geten.”

“De allereer­ste beweg­ing in Bel­gië, de CCB, is opgericht door een vrouw: Suzan Daniel. In andere Europese lan­den wer­den de eerste beweg­in­gen vaak door gay man­nen geleid. Maar bin­nen de hoofdza­ke­lijk man­nelijke homobe­weg­in­gen, werd Daniel al snel slecht ont­van­gen. Dus trok ze zich helaas terug uit haar eigen beweg­ing. Pas recent is haar rol aan het licht gekomen en is het Bel­gis­che holebiarchief naar haar ver­noemd.”

 


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *