‘Orestes in Mosul’ lost verwachtingen niet in


Door

Archief

Van een documentaire als bisnummer op een scherp bekritiseerd stuk, verwacht je meer dan een afgelikt promotioneel videowerk. En toch treedt 'Orestes in Mosul: the making of' niet in dialoog met de veelvuldige kritiek. 

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 17/02/2021 – 22:29 door Six­tine Bérard

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

 

‘Orestes in Mosul’ past in het klassieke recepten­boek van Milo Rau, artistiek directeur van het NTGent. Men tast de gren­zen af van ‘doc­u­men­tairethe­ater’. Men ver­mengt het met de auto­bi­ografis­che inbreng van de acteurs. Men boet­seert voor­gaande om punt 1 van het ‘man­i­fest van Gent’ (geschreven door Milo Rau aan het begin van zijn NTGent-car­rière) te bekomen, althans: die ambitie te tonen. De open­ing van dat the­ater­man­i­fest stelt dat “het afbeelden van de wereld” niet meer vol­staat. Nee, “de wereld veran­deren”, is het doel. Van een the­ater­mak­er die zichzelf erg ambitieuze eisen oplegt, lijken hoge verwachtin­gen gerecht­vaardigd. Niets mis met een sig­na­ture dish, wel met een gebrek aan zelfkri­tiek.

Niets mis met een sig­na­ture dish, wel met een gebrek aan zelfkri­tiek

Het con­cept van ‘Orestes in Mosul’ is an sich al vat­baar voor dis­cussie. Een Griekse tragedie wordt getransponeerd naar een fragiele (na-)oorlogscontext in Irak. Ver­halen van de acteurs uit Irak wor­den gebruikt, licht ver­vor­md, geïn­te­greerd in de mega­lo­mane onderne­m­ing om een ‘gemod­erniseerde’ Oresteia te bren­gen. Toch staat er bij ‘ver­haal & con­cept’: Milo Rau. Col­lec­tief auteurschap wordt dus heel selec­tief geïn­ter­pre­teerd, in het voordeel van Rau zelf. Hij wordt voorgesteld als de auteur van een ver­haal dat hij niet zelf geschreven heeft.

Tot waar durft Rau denken?

Voor iemand die lof kri­jgt omdat ‘hij aanzet tot dis­cussie’ − mijn keuze om redelijk con­sis­tent twee ver­schil­lende sokken te dra­gen ont­lokt overi­gens ook dis­cussie − toont de doc­u­men­taire aan dat mooie woor­den niet alti­jd kun­nen ver­hullen wat fout loopt. In dit geval: een prob­lema­tis­che machtsver­houd­ing, die zich sluw ver­taalt in heel wat facetten van ‘Orestes in Mosul: The Mak­ing Of’.

De doc­u­men­taire toont aan dat mooie woor­den niet alti­jd kun­nen ver­hullen wat fout loopt

Heel wat bezorgdhe­den rond ‘Orestes in Mosul’, en Milo Rau in het alge­meen, wer­den al eerder neergepend. Onder meer in een (ongepub­liceerde) open brief aan Milo Rau die cir­culeerde naar aan­lei­d­ing van een UGent-ere­doc­tor­aat. De brief werd geschreven door stu­den­ten en alum­ni van de vak­groep the­ater­weten­schap­pen, en weer­spiegelde twi­jfels van heel wat mensen ‘in het veld’. Dat scherpe kri­tiek twee jaar lat­er even rel­e­vant is, stemt even hoopvol als Marc van Ranst in de Afspraak. Niet dus.

Dat is lastig

De doc­u­men­taire die onlangs ver­scheen op het gloed­nieuwe cul­tu­urkanaal Podi­um 19, toont de mak­ing of van de voorstelling. Waar een kans lag om, in tegen­stelling tot de voorstelling, wél een even­waardigheid van stem­men te bieden, focust de cam­era op het witte team rond Milo Rau. Bij een scène waar­bij acteur Johan Ley­sen een gruwelijke scène repeteert met de Irakese actrice, Baraa Ali, die Iphi­ge­nia speelt, voelt Ali zich even onwen­nig. Ze zegt tegen Ley­sen dat hij te dicht­bij komt. De ploeg legt de repeti­tie even neer. Wat vol­gt is een zicht­baar geïr­ri­teerde Johan Ley­sen, die stelt dat ze nu “het hele zaak­je (sic) wil stop­pen” en dat “het lastig” is. Er wordt niet gevraagd aan Ali hoe zij zich voelt, of ze erom gevraagd heeft deze scène zo te spe­len. Of zij het lastig vin­dt.

 

 

 

 

De dichotomie tussen de émi­nence grise der Ned­er­land­stal­ige acteurs waaron­der Ley­sen, en de Irakese acteurs die meer als groep dan als indi­vidu wor­den behan­deld door de cam­era, wordt verder uitgediept. Het is iro­nisch dat Milo Rau zich in een inter­view laat ont­vallen dat “het Man­i­fest van Gent (…) een sociale, duurzame, col­lec­tieve en democ­ra­tis­che manier van the­ater mak­en beschri­jft: afstap­pen van de tech­nisch com­plexe bew­erkin­gen van steeds dezelfde tien werken van de Europese canon en evolueren naar een nieuwe, gedi­ver­si­fieerde, glob­ale canon”, ter­wi­jl hij de sine qua non van een gedi­ver­si­fieerde canon niet exploreert. Dat is: wat als ‘de norm’ wordt beschouwd af te breken. En daar zijn Milo Rau, en de doc­u­men­taire­mak­er, niet klaar voor.

 

 

Het is, wederom, Ley­sen die zegt dat er “nauwelijks een (acteurs)traditie” is bij de Irakese acteurs. Met ‘geen tra­di­tie’ wordt waarschi­jn­lijk bedoeld ‘geen ken­nis van Europese acteer­tra­di­tie’. Diver­si­fiëring betekent niet: naar een niet-Europese con­text gaan en daar bewust en onbe­wust een euro­cen­trische norm opleggen, of verwacht­en. Dat is impe­ri­al­isme. De sine qua non van een werke­lijke gedi­ver­si­fieerde canon wordt niet vervuld. Want, zo stellen auteurs zoals Sru­ti Bala, dekolonis­er­ing van de canon vereist een invraag­stelling van het gestelde kad­er over wat the­ater is en moet zijn, zoals die door ‘het west­en’ als norm wordt gedefinieerd. 

Bij de voorstelling in com­fort­a­bele Europese schouw­bur­gen waren de Irakese acteurs niet aan­wezig. Er was geen reisvi­sum verkri­jg­baar, dus de voorstelling werd een col­lage van videobeelden en acteurs op scène: Susana Abdul­Ma­jid, Ris­to Kübar, Mar­ijke Pinoy, Elsie De Brauw, Bert Lup­pes en Johan Ley­sen. Acteurs die wel uit Irak kon­den terugvliegen naar Gent. Maar de doc­u­men­taire werd in Mosul gedraaid, en toch kri­j­gen de Irakese acteurs dezelfde nevengeschik­te rol als in de voorstelling − het reisvi­sum is hier geen excu­us. 

Respect voor acteurs moet wijken voor een slinger aan cho­querende scènes

Het was in de voorstelling al duidelijk dat men niet oprecht geluis­terd had naar de Irakese acteurs. Een hint naar hoe zij hun ver­haal, of een ander ver­haal, zouden willen vertellen zon­der dat te doen onder het juk van De Blauw­druk Der Europees The­ater (de Oresteia), ont­breekt volledig. Het onge­mak van Irakese acteurs rond een homosek­suele scène, is niet ver­won­der­lijk als je weet hoe IS homosek­sue­len gruwelijk van het lev­en berooft. De ‘bevoog­dende houd­ing’ ten opzichte van dat onge­mak, toont aan hoe respect voor acteurs moest wijken voor een slinger aan cho­querende scènes. 

© Pijn

De open brief beschri­jft wat the­o­ret­i­ca Sherene Raza­ck met het “ste­len van ander­mans pijn” bedoelt. Het lij­den van ‘de ander’ wordt ten­toongesteld (in dit geval: oor­logstrau­ma’s) en toeschouw­ers voe­len mee zon­der het op zichzelf te moeten betrekken. Een soort zelfge­noegza­amheid met gebrek aan empathie. Habitués van Rau zullen het herken­nen, uit een stuk zoals ‘Fam­i­lie’, maar des te pijn­lijk­er in een stuk zoals ‘Orestes in Mosul’. En ook dat mof­felt de doc­u­men­taire weg. De acteurs lijken niet eens auteurschap te verkri­j­gen over hún pijn. Het gros van het pro­ces lijkt te gebeuren onder de voor­waar­den van Rau en zijn team. En áls er ont­vanke­lijkheid is voor de ken­nis van de Irakese acteurs, wordt dat pater­nal­is­tisch behan­deld. 

De acteurs lijken niet eens auteurschap te verkri­j­gen over hún pijn

Uit­er­aard beschuldig ik de Europese ploeg niet van foute inten­ties. En hoewel Milo Rau hier flink op de kor­rel wordt genomen, gaat dat niet om de per­soon Milo maar om wat hij, als artistiek directeur, bejuweld regis­seur, en witte man in oor­logs­ge­bied, verte­gen­wo­ordigt. En als hij geen zelfkri­tiek kan uiten, doen wij het zelf maar. Want, zo stelt de open brief kristal­helder, door zichzelf niet in vraag te stellen “ont­loopt hij hier de ver­ant­wo­ordelijkheid om bij te dra­gen aan maatschap­pelijke veran­der­ing die urgent is voor de mensen op wiens pijn hij par­a­siteert”. 

De doc­u­men­taire is een pijn­lijk gemiste kans. Ik vraag me af hoe vaak Milo Rau zijn eigen man­i­fest leest. 


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *