Protestactie #smakistestil: een geluidloze schreeuw om verandering

Je kon er niet omheen. Aan­vanke­lijk om de tal­loze affich­es over­al in de stad, ver­spreid door het Stedelijk Muse­um voor Actuele Kun­st Gent (S.M.A.K.), onder de hash­tag #smak­istek­lein in hun vraag naar meer ten­toon­stellingsruimte. Maar vri­jda­gavond kleurde de hash­tag gebro­ken wit.

Het pub­liek kon vri­jdag (25 okto­ber, red.) – let­ter­lijk – nauwelijks om de bood­schap heen omtrent het vol­gens hen struc­tureel sek­sis­tis­che ima­go van het muse­um, die de actievo­erders verkondig­den tij­dens de open­ing van de ten­toon­stellin­gen. De vraag aan de instelling om zich hierover uit te spreken en in dialoog te tre­den, werd naar eigen zeggen genegeerd. “Het S.M.A.K. is te klein? Wij zeggen: het S.M.A.K. is te stil!”

De olifant in de kamer

Kun­ste­naars, stu­den­ten en alum­ni uit het Gentse kun­ston­der­wi­js voer­den op 25 okto­ber een stil protest tij­dens de open­ing van de exposi­ties van Ron­ny Del­rue en Cipri­an Mure­san. In een open brief maak­ten zij aan de hand van con­creet cijfer­ma­te­ri­aal duidelijk dat sek­sisme en grensover­schri­j­dend gedrag in zow­el de algemene kun­st­sec­tor als artistieke, edu­catieve omgevin­gen niet langer stilzwi­j­gend getol­ereerd mogen wor­den.

Met deze actie pogen zij de stilte te door­breken, maar vooral het pub­liek wakker te schud­den en met hen in dialoog te tre­den

Ook eisen zij dat kun­stin­stellin­gen zoals het S.M.A.K. “hun ver­ant­wo­ordelijkheid nemen over het uitn­odi­gen van kun­ste­naars waar­van gek­end is dat zij geas­so­cieerd wor­den met grensover­schri­j­dend gedrag”. Indi­rect lijkt de actie dan ook gericht op spec­i­fieke kun­ste­naars zoals Ron­ny Del­rue, oud-ler­aar in het Gentse kun­ston­der­wi­js en vol­gens gerucht­en gelinkt aan klacht­en betr­e­f­fende grensover­schri­j­dend gedrag. De organ­isatie, die verder anon­iem wenst te bli­jven, ontkent dit echter en wenst zich uit­drukke­lijk te dis­tan­tiëren van beschuldigin­gen. 

Onder de anon­ieme hash­tag ‘#smak­istestil’ en met de opschriften ‘Your silence will not pro­tect’ en ‘What about our cor­re­spon­dence?’ vor­m­den de actievo­erders een rij tussen de ten­toon­stellingsruimte en de foy­er van het S.M.A.K. Op die manier bemoeil­ijk­te de mensen­ket­ting de toe­gang naar de exposi­ties voor het pub­liek. Elke actievo­erder droeg een wit T‑shirt als sym­bool voor de stilte die momenteel heerst omtrent het onder­w­erp. Dit ondanks de – naar ver­lu­idt – meerdere pogin­gen om hierover in gesprek te gaan met het muse­um en directeur Philippe Van Cauteren. Met deze bot­tom-up actie, geor­gan­iseerd door een groep onafhanke­lijken, pogen zij ten eerste die stilte te door­breken, maar ook en vooral het pub­liek wakker te schud­den en met hen in dialoog te tre­den.

Het grotere geheel

De actievo­erders getu­igen in hun open brief over de kun­st­sec­tor die “bol staat van machtsmis­bruik, sek­sisme en grensover­schri­j­dend gedrag”. Met deze woor­den hakken zij regel­recht in op de zoge­naamd alomte­gen­wo­ordi­ge, grensover­schri­j­dende prak­tijken die onbe­grensd zouden sluimeren bin­nen de kun­st­branche.

“Stu­den­ten lijken er bang voor te zijn dat, als ze indi­vidueel klacht indi­enen, zijzelf ‘het prob­leem wor­den’, omdat zij het prob­leem hebben aangekaart”

Dat laat­ste blijkt ook uit een recent ver­sch­enen stuk in het kri­tis­che cul­tu­ur­magazine Rekto:Verso. Ilse Ghekiere en Anis­sa Bou­j­dai­ni verza­melden daarin een resem anon­ieme getu­igenis­sen omtrent het the­ma en bun­delden deze in een uit­ge­breid artikel. Zo bracht­en zij gevoelige thema’s als sek­sisme, racisme en andere grensover­schri­j­dende ervarin­gen in de artistieke sec­tor reeds aan het licht. 

Stu­den­ten en docen­ten in het kun­ston­der­wi­js staan vaak dichter in con­tact met elka­ar in vergelijk­ing met de uni­ver­si­taire stu­dent-docen­tre­laties. “Dat kan een goede zaak zijn, maar tegelijk ook weer niet”, luidt het in het artikel. Naar het einde toe wordt voor­namelijk de prob­lematiek rond klacht­en­pro­ce­dures ‑en instanties aangekaart, die van­daag de dag niet aan de noden van slachtof­fers zouden vol­doen. Ook de moeil­ijkheid van indi­vidu­ele klacht­en vergeleken met zeldzame col­lec­tieve klacht­en, waar­bij de drem­pel een pak lager ligt, wordt aangekaart. “Stu­den­ten lijken er bang voor te zijn dat, als ze indi­vidueel klacht indi­enen, zijzelf ‘het prob­leem wor­den’, omdat zij het prob­leem hebben aangekaart.” 

“Geen klacht, geen prob­leem: zo wordt er gere­de­neerd”

De ver­schil­lende getu­igenis­sen in dit artikel winden er geen doek­jes om: de kunst­wereld bli­jft een broei­haard van ongepast gedrag en sek­suele intim­i­daties. “Geen klacht, geen prob­leem: zo wordt er gere­de­neerd”, schri­jven Ghekiere en Bou­j­dai­ni in een niet malse con­clusie. Zij hopen om met dit artikel een “hoogn­odig debat op gang te bren­gen over hoe racisme en sek­sisme een weer­slag hebben op de leeromgev­ing en het leer­par­cours van indi­vidu­ele stu­den­ten.”

En zo geschiedde

Terug naar de protes­tac­tie. Die ver­liep over de hele lijn erg rustig en vreedza­am. De over­gang tot actie werd gehouden kort na 21u. Alle actievo­erders sijpelden drup­pels­gewi­js de foy­er van het S.M.A.K. bin­nen, waar­na het geheel onver­hoeds aan zijn protest begon. De menselijke witte draad werd in slechts enkele sec­on­den gevor­md, wat de aan­wezige toeschouw­ers met ver­stom­ming sloeg. Toen de rij com­pleet was, werd de actie aan­vanke­lijk met applaus onthaald. 

“Ik denk dat die vrouwen iets anders nodig hebben, dat we hen van­daag niet kun­nen geven” – Jan Hoet jr.

Het bleef, zoals eerder aangekondigd, een gelu­id­loos protest: de 30-tal protes­teerders keken stilzwi­j­gend voor zich uit, ter­wi­jl enke­len in de rij de open brief gericht aan het muse­um op papi­er uit­deelden. De witte T‑shirts sprak­en immers voor zich: op de voorz­i­jde prijk­te de zin ‘Your silence will not pro­tect’ en op de rugz­i­jde waren de woor­den ‘What about our cor­re­spon­dence?’ en ‘#smak­istestil’ te lezen. De rij strek­te zich qua­si uit over de totale breedte van de zaal. Het pub­liek zag zich hier­door genoodza­akt zich langs de rij te wur­men om toe­gang te kri­j­gen tot de ten­toon­stellin­gen. De foy­er was in amper vijf minuten tijd gevuld met door­drin­gende blikken en een zicht­baar ver­warde menigte. Ook Philippe Van Cauteren was aan­wezig.

Daar­naast lieten enke­len ook duidelijk uitschi­j­nen het niet met de actievo­erders eens te zijn. Zo vertelde een anon­ieme oud­ere man dat hij begrip had voor de wijze waarop de actie gebeurde, maar dat hij het niet eens was met hen. Hij ver­meldde dat in zijn jonge jaren zulke kwest­ies extremer waren dan van­daag de dag en men des­ti­jds niet stil­stond bij grensover­schri­j­dend gedrag. 

Zo plots als de rij ontstaan was, brak deze na iets meer dan een uur in enkele sec­on­den uit elka­ar. De actievo­erders ver­li­eten in dezelfde stilte waarmee ze protest had­den gevo­erd het muse­um en ook op dat moment kreeg de groep een laat­ste, kort applaus van het pub­liek. Enkele minuten lat­er nam Jan Hoet jr., zoon van de bek­ende cura­tor in de beeldende kun­sten Jan Hoet, het woord voor een korte reac­tie op het gebeuren. Hoet vond de actie en andere beschuldigin­gen “onge­ho­ord” en meende dat kun­ste­naars als Ron­ny Del­rue, zijn vad­er of Jan Fab­re ten onrechte over dezelfde kam geschoren wor­den door zulke marsen die naar eigen zeggen “hun energie ver­keerd gebruiken”. “Mocht­en zij die energie goed benut­ten, in de zin dat zij iets doen en ook iets bereiken, dan is iedereen zeer welkom in het S.M.A.K.” Ook uitte hij onder meer zijn respect voor Van Cauteren en sprak hij over de sedert lang aan­wezige verte­gen­wo­ordig­ing van en fijne samen­werkin­gen met vrouwen in kun­stin­sti­tuten zoals het S.M.A.K. en het MSK (Muse­um voor Schone Kun­sten Gent, red.). “Ik denk dat die vrouwen iets anders nodig hebben, dat we hen van­daag niet kun­nen geven”, besloot Hoet.

What about … ?

Een reac­tie van zow­el het S.M.A.K. als Ron­ny Del­rue omtrent de actie bleef uit. In De Mor­gen ontk­ende Del­rue de zoge­naamde beschuldigin­gen aan zijn adres en her­haalde hij dat het louter om gerucht­en zou gaan. Als de protes­tac­tie zijn pijlen enkel zou richt­en op het beleid van het S.M.A.K., zou de kun­ste­naar de actie lat­en voor wat het is. “Maar als mijn naam wordt besmeurd, zal ik een recht­sza­ak aanspan­nen”, klonk het.

“Het moet een inhoudelijk debat zijn, geen mod­dergevecht” – Philippe Van Cauteren

In het­zelfde artikel zei Philippe Van Cauteren over de kwest­ie dat “wat hij te horen kri­jgt, sug­gesties zijn, geen aan­klacht­en”. De directeur ziet geen prob­leem in het kri­tis­che denken en benadrukt open te staan voor een gesprek met alle betrokken par­ti­jen. “Maar het moet een inhoudelijk debat zijn, geen mod­dergevecht. Wij weten dat er nog werk aan de winkel is in de kun­st­sec­tor, maar ik sta achter ons denken en han­de­len”, luid­de het. 

De organ­isatie zelf wen­ste momenteel niet te rea­geren over de protes­tac­tie. Wel nodi­gen zij iedereen die dit wenst uit voor een geor­gan­iseerd gesprek op don­derdag 28 novem­ber om 20u in Kun­sthal Gent. Daarmee proberen zij ook met het pub­liek in dialoog te tre­den omtrent de vra­gen die de protes­teerders richt­en aan het S.M.A.K.