Wanneer je publiek een publiek heeft


Door

Archief

Of het nu een canvas, een computerscherm of geluidsgolven zijn: kunst heeft altijd een drager nodig. Maar dat wil ook zeggen dat een nieuw medium ook nieuwe kunst met zich meebrengt. En wij beginnen langzaamaan als maatschappij in te zien wat het internet betekent voor de relatie tussen een kunstenaar, het kunstwerk en de kunstliefhebber.

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 22/09/2019 – 21:38 door Daan Van Cauwen­berge

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

De Har­ry Pot­terboeken wor­den vaak gezien als een toon­beeld van een werk over vriend­schap en tol­er­antie. Los van het feit dat er behoor­lijk wat vraagtekens kun­nen geplaatst wor­den bij hun tol­er­antie ten opzichte van Sis­sel­ton­gen (#Wake­Up­Sheeple), stel ik mij ook serieuze vra­gen bij de vriend­schap. Wie bek­end is met de Har­ry Pot­ter­boeken zal namelijk weten dat Har­ry en zijn vriend­jes geen twee hoofd­stukken kun­nen samen­leven zon­der heftig ruzie te mak­en. Van Ron die boos is op Har­ry omdat een neon­azi zijn naam in een magis­che bek­er heeft gesto­ken, tot Her­melien die niet wil toegeven dat kat­ten muizen eten.

Deze erg com­plexe relaties verbleken echter in vergelijk­ing met de relatie tussen kun­ste­naars, kun­st-con­sumenten en kunst­werken. Deze relatie is de laat­ste jaren zelfs nog verder geprob­lema­tiseerd door het inter­net. De kun­st­con­sument is nu vaak ook een pro­du­cent met een eigen YouTubekanaal of Twit­ter­ac­count. En kunst­werken lijken steeds meer een gedeeld goed te zijn dan eigen­dom van één kun­ste­naar. Met het gevaar meer vra­gen te op te roepen dan te beant­wo­or­den vol­gen nu enkele voor­beelden van de nieuwe kun­stre­latie op het inter­net.

Fandoms en death of the author

De meeste mensen lijken er intuïtief vanu­it te gaan dat werken het bez­it zijn van de kun­ste­naar, daarom kan een schri­jver copy­right hebben op een bepaald num­mer of een bepaalde roman. Andere werken wor­den dan weer als qua­si-uni­verseel bez­it gezien, zoals sprook­jes en mythes. Deze grens is echter vaak hele­maal niet zo duidelijk en veel werken bevin­den zich in een schemer­zone. Het num­mer ‘Hal­lelu­jah’ werd geschreven door de zanger Leonard Cohen, maar werd onder­tussen door meer dan driehon­derd andere arti­esten gecoverd.

Waarschi­jn­lijk heb je wel al eens van een ‘fan­dom’ geho­ord. Dat is een groep mensen die zich online organ­is­eren rond hun gemeen­schap­pelijke liefde voor een werk. Fan­doms beschouwen het werk waar ze alle­maal zo ver­zot op zijn als een soort gemeen­schap­pelijk goed. Een toepass­ing hier­van is fan­fic­tion: ver­halen die verder bouwen op het orig­inele werk van een auteur. Het inter­net heeft zow­el het organ­is­eren van fan­doms als het mak­en en ver­sprei­den van fan­fic­tion veel makke­lijk­er gemaakt. Toch was het in de begin­jaren van het inter­net hele­maal not done om fan­fic­tion te mak­en, en dreigden meerdere auteurs met juridis­che maa­trege­len als ze dit soort afgelei­de werken zouden vin­den. Zoals iedereen onder­tussen wel geleerd heeft kun je het inter­net echter absolu­ut niet tegen­houden.

Toch heeft de nor­malis­er­ing van fan­fic­tion over de jaren heen ook wat artistieke duwt­jes gekre­gen. Eén van de meest opval­lende stem­men in dat debat was J.K. Rowl­ing, die open­lijk toestem­ming gaf aan haar fans om met haar Har­ry Pot­ter­boeken aan de slag te gaan. De vraag wie onder­tussen ‘Har­ry Pot­ter’ bez­it is echter nog moeil­ijk­er gewor­den door een paar recente ontwik­kelin­gen. Rowl­ing is onder vuur gekomen, aangezien zij de gewoonte heeft om zeer uit­ge­breid te antwo­or­den op vra­gen over haar boeken­reeks op Twit­ter. Zij wil die vra­gen uit een posi­tie van autoriteit beant­wo­or­den. Met deze tweets lijkt ze echter te impliceren dat de Har­ry Pot­ter­boeken uitein­delijk haar bez­it zijn, ter­wi­jl ze anderz­i­jds haar fans de volledig vri­jheid heeft gegeven om hun eigen vari­aties op haar ver­haal te mak­en.

Sherlock from your Homes

Een hele hoop ver­halen vertrouwen op plot twists: een lit­erair truc­je om fris te bli­jven. Een plot twist is een onverwachte gebeurte­nis in een ver­haal, die de rest van het ver­haal plots in een nieuw per­spec­tief plaatst. Voor­beelden hier­van zijn ‘Black Mir­ror’, ‘Game of Thrones’ en ‘West­world’. De meeste kijk­ers of lez­ers zijn dol op deze onverwachte wendin­gen, aangezien ze zo het gevoel hebben dat het ver­haal alle kan­ten op kan. Som­mige online fora zijn ook ver­zot op plot twists. Mensen organ­is­eren zich hierop om samen aflev­erin­gen en films te bespreken en op zoek te gaan naar aan­wi­jzin­gen van plot twists die nog in het ver­schi­et liggen. Voor (film)series is dit nor­maal zeer goed, omdat dit gratis reclame is voor hun prod­uct. Maar wat gebeurt er als ze de afloop van je ver­haal cor­rect voor­spellen?

Dit viel voor in de twee HBO-series ‘Game of Thrones’ en ‘West­world’. In bei­de series waren fans erin ges­laagd om puur op basis van een hoop clues het einde van de reeks gro­ten­deels te raden. De dilemma’s waar­voor de schri­jvers van die series kwa­men te staan, schet­sen mooi de prob­lema­tis­che relatie tussen kun­ste­naars en de verwachtin­gen van de kun­st­con­sumenten. In een wereld waarin het niet hele­maal duidelijk is wie kunst­werken bez­it en de kun­st­con­sumenten hun mening via het inter­net zeer duidelijk kun­nen lat­en horen, is het onduidelijk wat de kun­ste­naar met die mening moet doen.

Zo lijken er van­daag de dag twee tegengestelde reac­ties te bestaan. Enerz­i­jds is er ‘fan ser­vice’, het fenomeen waar­bij de mak­ers zich zo veel mogelijk aan­passen aan de wens van de con­sument. Een goed voor­beeld hier­van is ‘Game of Thrones’, waarin fan favourites na een paar seizoe­nen onster­fe­lijk wer­den. Een andere, omge­keerde reac­tie is om (al dan niet opzettelijk) het omge­keerde te doen van wat fans verwacht­en. Een voor­beeld hier­van is de laat­ste Star Wars­film, ‘The Last Jedi’, waar de regis­seur zich bewust heeft afgezet tegen de verwachtin­gen van kijk­ers.

F®ictie

De meeste grote kun­stliefheb­bers zullen in het boven­ste voor­beeld waarschi­jn­lijk ‘The Last Jedi’ toe­juichen om tegen de wil van de con­sument in een orig­i­neel werk te mak­en. Maar uit de reac­tie op ‘The Last Jedi’ blijkt een laat­ste prob­lema­tis­che aspect van ons heden­daags enter­tain­ment. Het inter­net heeft de afs­tand tussen kun­ste­naar en kun­st­con­sument verkleind, waar­door de gren­zen tussen fic­tie en realiteit soms wat ver­vagen. De fan­base van Star Wars, die ‘The Last Jedi’ niet zo leuk vond, heeft meerdere doo­ds­bedreigin­gen ges­tu­urd naar de regis­seur. Eén van de actri­ces, Kel­ly Marie Tran, werd zodanig bedreigd en online gepest dat ze al haar social medi­aprofie­len moest ver­wi­jderen. Een ander voor­beeld zijn de fans van ‘Game of Thrones’, die het laat­ste seizoen zo slecht von­den dat ze een peti­tie start­ten om het opnieuw te lat­en mak­en.

We kun­nen dus besluiten dat door het inter­net fans beter geor­gan­iseerd zijn en hun favori­ete werken vak­er ‘opeisen’. Wat deze evo­lu­tie con­creet zal beteke­nen voor het soort enter­tain­ment dat gemaakt wordt, is een vraag voor de toekomst. Het is even­wel duidelijk dat ook deze medaille twee kan­ten zal hebben.


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *