We zijn allemaal autodidacten in sterven


Door

Archief

Halloween, Allerheiligen en Allerzielen kloppen weer aan: drie dagen die, hoe verschillend ook, éénzelfde schaduw delen: de dood. Twee, misschien drie dagen per jaar richten we onze aandacht op wie er niet meer is. Althans, dat denken we.

Oor­spronke­lijk gepub­liceerd op 27/10/2025 – 7:46 door Leone Mattheus

Dit artikel werdt oor­pronke­lijk gepub­liceerd op de oude Scham­per site. Toen deze uit gebruik werd genomen, wer­den alle artikels overgezet.

Wan­neer we een zoveel­ste verse chrysant neerzetten op het graf van een verre tante, zijn we dan werke­lijk met de dood bezig? Of slechts met het rit­ueel, de plicht, het gebaar? In mijn ogen bli­jft de dood iets waar we liev­er niet aan rak­en. Een stilte die we zorgvuldig omzeilen. We lev­en immers (terecht) graag en gulzig. En toch, hoe onwen­nig het ook bli­jft om uit te spreken: ooit doen we het alle­maal. Doo­dgaan. De één wat vroeger, de ander wat lat­er, maar nie­mand slaat die laat­ste afspraak over.

Twaalf was ik, toen mijn groot­vad­er stierf. De vol­gende ocht­end zat ik weer op school, in het­zelfde lokaal, onder het­zelfde tl-licht, ter­wi­jl alles eigen­lijk een beet­je anders was. Mijn leerkracht deed zijn best om gewoon les te geven, maar zelfs als kind voelde ik het: hij wist niet hoe hij zich moest gedra­gen. Zijn woor­den haper­den, zijn blik week af. En ik begreep hem. Want wat moet je eigen­lijk doen, wan­neer iemand dood is? We hebben er geen taal voor. We draaien eromheen, stru­ike­len over beleefd­he­den en hopen dat het stil bli­jft.
Pas jaren lat­er, in het vijfde mid­del­baar in de les gods­di­enst, kwam het onder­w­erp ter sprake. Een les over rouw: ein­delijk iemand die durfde benoe­men wat we alle­maal ooit voe­len, maar zelden begri­jpen. De ongelofe­lijk wijze man die die les gaf, meneer Wybo, over­leed drie jaar lat­er. Iro­nisch, wreed maar ook betekenisvol. Van hem leerde ik dat rouw lagen heeft, ritmes, ademhalin­gen. Dat ver­lies een vorm van leren is. Zo’n les zou eigen­lijk ver­plicht moeten zijn. Want doo­dgaan doen we alle­maal, vroeg of laat. En rouwen? Dat doen we voor elka­ar, keer op keer. Dus waarom weten we er zo weinig over? Waarom kijken we weg, als de buurvrouw haar part­ner ver­li­est? Omdat we niet weten wat te zeggen? Miss­chien is dat juist het prob­leem: we proberen te prat­en, ter­wi­jl we eigen­lijk gewoon zouden moeten bli­jven staan.

We draaien eromheen, stru­ike­len over beleefd­he­den en hopen dat het stil bli­jft

Ah, ik ga niet doen alsof ik een pre­mier van Bel­gië ben die in het Lati­jn orakelt over de wijsheid van dode Romeinen. Maar soms, heel soms, had­den ze ver­domd goed door hoe het lev­en – en het einde ervan – in elka­ar zit. Neem mijn favori­et: Cicero. Meer dan twee­duizend jaar gele­den schreef hij dat de dood geen vijand is, maar een reis­gezel die onver­mi­jdelijk naast ons meeloopt. Angst, vond hij, is ver­spilde energie: of er wacht ons niets, en dan is er ook geen pijn meer, of er wacht ons iets eeuwigs, en dan is er niets te vrezen. Voor hem was de dood geen einde, maar een over­gang. De ziel die terug­keert naar haar oor­sprong, zoals een riv­i­er die uitein­delijk weer uit­mondt in zee. En miss­chien is dat pre­cies wat wij ver­geten zijn; niet dat we ons ver­dri­et moeten ver­stop­pen, maar dat we het dur­ven aankijken. Dat we de stilte niet behan­de­len als een leegte die we moeten vullen, maar als iets waar we even in mogen bli­jven staan. Zoals Cicero dat deed: niet wegren­nen van de dood, maar haar zacht­jes bij de naam noe­men.

En rouwen? Dat doen we voor elka­ar, keer op keer

Manu Keirse weet het in één zin te vat­ten, wat ik met al mijn woor­den probeer te rak­en: “Echte troost ligt vaak niet in het vin­den van het antwo­ord, maar in het steeds opnieuw mogen stellen van de vraag.” Dus als u straks iemand ziet op het kerk­hof, half ver­sc­holen tussen de chrysan­ten, loop dan niet gedachteloos voor­bij. Miss­chien zoekt die per­soon niet een graf, maar een glimp van begrip. Miss­chien zoekt diegene jou. Want daar, tussen de koude steen en de herf­stlucht, is het raakpunt tussen ons alle­maal: we zijn even ver­loren, even zoek­end, even mens. Kijk elka­ar dan even aan. Zwi­jg samen, als dat moet.
We zijn alle­maal auto­di­dacten in het ster­ven.


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *