Zijn studenten een doelgroep die u specifiek graag wil bereiken?
“Ik vond het heel bijzonder om de uitnodiging voor het openingscollege van Carl Devos te krijgen, omdat ze mij de kans bood om aan een publiek van jonge mensen uit te leggen waarvoor de welvaartsstaat dient. Ik begrijp heel goed dat studenten daar niet dagelijks mee bezig zijn, ook al zal de welvaartsstaat bepalend zijn voor de rest van hun leven. Het zijn natuurlijk iets oudere mensen die belastingen betalen, uitkeringen ontvangen of al nadenken over hun pensioen; die meer met sociale zekerheid bezig zijn. Daarom heb ik tijdens mijn les ook benadrukt dat de welvaartsstaat berust op een afspraak die de samenleving heeft gemaakt onder elkaar: mensen die tegenslag hebben worden ondersteund, wie ziek wordt, wordt verzorgd en er wordt geïnvesteerd in onderwijs en kinderopvang. Dat is een afspraak die de samenleving heeft gemaakt, maar het is eigenlijk ook jullie afspraak. Jullie moeten die dan ook kritisch bekijken.”
Merkt u dat er nog taboe-onderwerpen zijn als het gaat over mentale gezondheid bij studenten?

“Dat is gelukkig sterk veranderd tegenover de tijd waarin ik zelf studeerde. Toen hield je problemen voor jezelf en sprak je er hoogstens met één persoon over. Vandaag durven jongeren vaker toe te geven dat ze het moeilijk hebben en vinden ze gemakkelijker mensen om daarover te praten. We zijn er nog niet, maar er is wel een evolutie op gang gekomen.
De investering in eerstelijns-psychologische zorg draagt daaraan bij. Die biedt mensen met psychische klachten laagdrempelige, snel toegankelijke ondersteuning door klinisch psychologen, ook wanneer hun problemen relatief beperkt zijn. Daarnaast worden groepsgesprekken georganiseerd waarin mensen hun kwetsbaarheden en moeilijkheden delen. Door hen samen te brengen toon je: je bent niet alleen. We investeren ook in vorming om mensen te leren psychische problemen bij anderen sneller te herkennen en het gesprek aan te gaan. Daarvoor hoef je geen klinisch psycholoog of psychiater te zijn: het gaat erom signalen op te pikken en te weten hoe je erop kunt reageren. Dat is een vorm van eerste hulp bij psychische problemen.
Een voorbeeld is We Care, een project van het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs (SIHO) dat medewerkers in het hoger onderwijs leert om signalen van psychische problemen bij studenten beter te herkennen. Rond de investeringen in eerstelijnspsychologische zorg is zo een bredere beweging ontstaan.”
Wat beschouwt u als een verantwoorde alcoholconsumptie?
“Wetenschappelijk gezien bestaat er geen hoeveelheid alcohol die volledig risicovrij is. Zodra je alcohol drinkt, loop je gezondheidsrisico’s en verhoog je de kans op bijvoorbeeld bepaalde kankers. Het zou dus onjuist zijn om een ondergrens vast te leggen waaronder er geen risico bestaat.
Dat betekent echter niet dat alcoholgebruik volledig moet worden uitgesloten. We weten bijvoorbeeld dat slaaptekort schadelijk is voor de gezondheid, maar toch slapen we soms te weinig. Hetzelfde geldt voor ongezonde suikers of vetten: we eten soms iets ongezonds, maar moeten ons bewust zijn van de gevolgen van onze consumptie.
“We bestrijden geen mensen; het zijn de obstakels in de manier waarop onze samenleving georganiseerd is die tot onrechtvaardigheid en scheeftrekkingen leiden” – Frank Vandenbroucke
Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen iets wat gezondheidsrisico’s inhoudt en iets wat verboden zou moeten worden. Anders zouden we bijvoorbeeld ook geen nachtelijke fuiven meer mogen organiseren of ’s nachts mogen onderhandelen. We doen die dingen wel, maar moeten ons bewust zijn van de gezondheidsrisico’s en onze grenzen daarop afstemmen. Voor alcohol geldt hetzelfde.
De kern is dus dat mensen correct geïnformeerd worden: er bestaat geen niveau van alcoholgebruik dat volledig risicovrij is. Alcohol is bovendien een complexere kwestie dan bijvoorbeeld de consumptie van vetten, omdat overmatig gebruik kan leiden tot ongevallen en (intrafamiliaal) geweld. Dat kan ernstige schade toebrengen aan de samenleving. Daarom moeten we niet alleen rekening houden met de gezondheidsrisico’s, maar ook met de gevolgen van overmatig alcoholgebruik voor anderen.”
Is het moeilijk om in een regering te zitten met ministers en partijleden die soms anders communiceren dan u idealiter zou willen?

“Ja, dat vind ik soms moeilijk. Men spreekt te gemakkelijk in termen als ‘profitariaat’. Tegelijk wil ik mijn collega’s niet met de vinger wijzen, want ik moet mezelf daar ook voortdurend aan herinneren: je moet individuele mensen niet als slecht of boosaardig voorstellen. Het zijn systemen die falen. We bestrijden geen mensen; het zijn de obstakels in de manier waarop onze samenleving georganiseerd is die tot onrechtvaardigheid en scheeftrekkingen leiden.”
Ondervindt u als politicus moeilijkheden om bestaande systemen diepgaand te hervormen, aangezien u nooit van een wit blad kunt beginnen?
“Doorheen de geschiedenis zijn instellingen ontstaan en uitgebouwd waarmee we vandaag moeten werken. Politieke wetenschappers noemen dat pad-afhankelijkheid: je bevindt je op een bepaald pad en raakt daar niet zomaar van af. Beleid maken is daardoor vaak puzzelen met wat er al bestaat en zoeken naar manieren om het te verbeteren. Dat je niet van een wit blad kunt vertrekken, is onvermijdelijk. Het wordt pas problematisch wanneer je niet meer weet hoe dat witte blad er idealiter zou uitzien.
“In een democratie moet je begrijpen dat compromissen nooit volledig overeenstemmen met je eigen overtuigingen. Zolang ze bijdragen aan een zinvol doel, zijn ze gerechtvaardigd. Die spanning moet je openlijk erkennen, en dat heb ik altijd gedaan” – Frank Vandenbroucke
Voor mij is het essentieel dat ik weet wat mijn ideaal is, terwijl ik tegelijk besef dat ik dat niet volledig kan realiseren. Ik werk binnen bestaande systemen en met mensen die andere ideeën hebben. Zolang ik het verschil blijf zien tussen mijn ideaal en wat ik daadwerkelijk doe, kan ik mijn werk goed uitvoeren.
De voorbije veertig jaar heb ik daar vaak over gediscussieerd met politieke vrienden en collega’s, maar ook in academische kringen. Je moet weten welk ideaal je nastreeft en beseffen dat wat je vandaag doet daar niet noodzakelijk aan beantwoordt. Je mag mensen niet wijsmaken dat je huidige beleid ideaal is. Het moet wel in de richting van dat ideaal wijzen. Dat is soms moeilijk, omdat er een kloof bestaat tussen wat je nastreeft en wat je in de praktijk realiseert. Maar je moet je daarvan bewust blijven.”
U krijgt al jarenlang de kritiek dat u uw idealen te veel hebt losgelaten en eigenlijk geen echte socialist meer bent. Hoe kijkt u daarnaar?
“Om te beginnen moeten mensen mij zelf laten bepalen wat een socialist is, en ik vind dat ik dat ben. In een democratie moet je begrijpen dat compromissen nooit volledig overeenstemmen met je eigen overtuigingen. Zolang ze bijdragen aan een zinvol doel, zijn ze gerechtvaardigd. Die spanning moet je openlijk erkennen, en dat heb ik altijd gedaan.
Minister Gennez krijgt veel kritiek op de besparingen in de Vlaamse gezondheidssector. Steunt u haar beleid en spreken jullie daarover?
“Zeker. Ik heb er vanmorgen nog met haar over gesproken, en wel in positieve zin. Kijk bijvoorbeeld naar haar investeringen in de jeugdhulp: er komt een aanzienlijke hoeveelheid extra geld bij. Het gaat om 91 miljoen euro. Die investering is broodnodig. Daarmee zijn niet alle problemen in de jeugdhulp opgelost, maar het gaat wel om een nooit eerder geziene investering. Te veel kinderen en jongeren leven vandaag in Vlaanderen in een moeilijke thuissituatie. Zij moeten begeleid worden zodat ze ondanks alles toch kansen kunnen krijgen. Hen aan hun lot overlaten is onverantwoord.
Ook in de kinderopvang en de kinderbijslag wordt geïnvesteerd. Het totale Vlaamse budget voor kinderbijslag bedroeg in 2022 ongeveer 4,7 miljard euro en zal tegen het einde van deze legislatuur boven de 5,2 miljard uitkomen. De kinderbijslag wordt voor elk gezin volledig geïndexeerd, minstens 2 procent. Daarnaast maakt ze middelen vrij voor een sociaal akkoord voor werknemers in de Vlaamse zorg- en welzijnssector. Dat zijn stappen vooruit, al moet ze ook moeilijke keuzes maken.
Het probleem is dat mensen vooral gevoelig zijn voor beslissingen die negatief aanvoelen, terwijl ze de positieve maatregelen die eraan komen minder opmerken. We kunnen de cijfers geven, maar de investeringen in de jeugdzorg en kinderopvang zijn aanzienlijk en ook het budget voor kinderbijslag groeit. Ik vind het bovendien de juiste keuze om de sociale toeslagen voor kwetsbare kinderen te behouden en de indexering niet aan te passen. Uiteraard zijn er ook moeilijke beslissingen nodig, maar in die zin heeft minister Gennez mijn volledige steun.”

Een reactie achterlaten