De Brug: Alicja Gescinska


Door

Leone Mattheus

Voor de nieuwe rubriek 'De Brug' schuiven we met filosofe en auteur Alicja Gescinska aan tafel voor een gesprek over haar eigen studententijd, vrijheid en AI.

U hebt zelf ges­tudeerd en gedoc­toreerd aan de UGent. Hebt u het gevoel dat de uni­ver­siteit steeds meer gepo­lariseerd raakt, zoals de media vaak lat­en uitschi­j­nen, of kijkt u daar anders naar? 

“Ik kan daar als buiten­staan­der heel moeil­ijk over oorde­len. Toen ik aan de uni­ver­siteit studeerde en werk­te was de vak­groep Wijs­begeerte en Moraal­weten­schap­pen ook geen oase van rust, met botsin­gen van per­soon­lijkhe­den en menin­gen. De ide­ol­o­gis­che pen­e­tratie van de humane weten­schap­pen is zek­er geen recent gegeven. Wel is de dein­ing die dat veroorza­akt van­daag veel grot­er. De onrust op de uni­ver­siteit is een weer­spiegeling van de onrust in onze wereld.”

Hoe blikt u terug op uw stu­den­ten­ti­jd?   

“Met dankbaarheid. Het is een enorm voor­recht om je jaren­lang te kun­nen wij­den aan studie. Helaas besef je dat pas achter­af. Maar zek­er nadat ik mijn doc­tor­aat had voltooid, was ik door­dron­gen van dat besef. De maatschap­pij had mij de mogelijkheid gegeven om jaren­lang een lev­en van de geest te lei­den. Daar­door had ik ook sterk het gevoel: ik moet iets teruggeven aan de maatschap­pij. Ik mag niet gewoon in een ivoren toren bli­jven zit­ten met de ken­nis die ik heb mogen ver­garen. Die houd­ing type­erde ook Jeanne Her­sch, een filosofe die ik zeer hoog acht en die ook een cen­trale rol speelt in mijn boek ‘Vrouwen in duis­tere tij­den’. In 1933, drieën­twintig jaar en met een diplo­ma op zak, ging ze aan de slag aan de Ecole Inter­na­tionale de Genève. ‘Ein­delijk’, was het gevoel dat haar vanaf haar eerste werkdag vergezelde: ein­delijk kon ze haar schuld aan de samen­lev­ing begin­nen terug te betal­en. Ze was er zich ter­dege van bewust dat ze vanu­it een gepriv­i­legieerde posi­tie de luxe had genoten om jaren­lang te kun­nen stud­eren. Ze had ken­nis kun­nen ver­garen en zag het nu als haar taak om die ken­nis aan de samen­lev­ing terug te geven. Ze had een gruwelijke hekel aan elke ‘moi, je ne dois rien’-men­tal­iteit. En ik ook. De mens die we zijn kun­nen wor­den danken we aan onze mede­mens. Nie­mand is een self­made man of woman.”

Hoe zou u vri­jheid definiëren? En vanu­it welke over­tuigin­gen of ervarin­gen komt u tot die defin­i­tie? 

“In de filosofie maakt men een onder­scheid tussen negatieve en posi­tieve vri­jheid. Negatieve vri­jheid ziet vri­jheid als de afwezigheid van restric­ties. Posi­tieve vri­jheid ziet vri­jheid als de aan­wezigheid van con­creet han­del­ingsver­mo­gen. Is vri­jheid wat je mag doen of is vri­jheid wat je kunt doen? Daarin zit sim­pel gesteld het ver­schil. Is een kansarme vrij om te stud­eren? Als nie­mand hem ver­biedt om te stud­eren, dan is hij vol­gens de negatieve vri­jhei­d­sop­vat­ting vrij om te stud­eren. Maar als het studiegeld, zoals in de VS, vele tien­duizen­den euro’s per jaar kost, als andere sociale fac­toren een rem zetten op de con­crete mogelijkheid om zich aan een uni­ver­siteit in te schri­jven; dan is hij eigen­lijk onvrij. Zelf neig ik naar de posi­tieve vri­jhei­dsvisie: dat is een eman­ci­pa­torische vri­jhei­dsvisie die niet louter formeel is. ”

Als u kijkt naar de wereld waarin jonge(re) gen­er­aties van­daag opgroeien, met onder andere kli­maatveran­derin­gen en oor­logen, is het soms moeil­ijk om opti­mistisch te bli­jven. Waar haalt u zelf de hoop van­daan voor de toekomst? 

“Het is het cen­trale the­ma van mijn boek ‘Vrouwen in duis­tere tij­den’. Daarin beschri­jf ik het lev­en en werk van tien denkers uit de vorige eeuw: Rosa Lux­em­burg, Han­nah Arendt, Jeanne Her­sch, enz. Zij lei­d­den allen een zeer zwaar lev­en in zeer zware tij­den.”

“De mens die we zijn kun­nen wor­den danken we aan onze mede­mens. Nie­mand is een self­made man of woman” – Alic­ja Gescin­s­ka

“Maar toch waren zij licht­bron­nen; bak­ens van menselijkheid in onmenselijke tij­den. Daarin zit de hoop: ondanks alle ellende en ondanks al zijn gebreken is de mens toch in staat om een Men­sch te zijn. Nie­mand is te nietig om niet iemand voor iemand te zijn. ”

Hoe kijkt u naar de opkomst van arti­fi­ciële intel­li­gen­tie? Ziet u die vooral als een bedreig­ing voor wat ons menselijk maakt, of eerder als een hulp­mid­del dat nieuwe mogelijkhe­den biedt? 

“Alle­bei. Ik heb vele jaren gele­den al geschreven over de opkomst van AI en gewaarschuwd. De mogelijkhe­den zijn immens, maar ook de mogelijke gevaren. Daar­door is reg­u­ler­ing een absolute noodza­ak. Helaas zien we dat in de VS de poli­tieke machtheb­bers daar vol­strekt geen oren naar hebben.”

In ‘De ver­won­der­ing’ zei u: “Mijn mede­mens is de zin van mijn lev­en.” Hebt u het gevoel dat we van­daag steeds meer op onszelf gericht zijn en daar­door de verbind­ing met anderen dreigen te ver­liezen? 

“We lev­en in tij­den van toen­e­mende vereen­za­m­ing, isole­ment, indi­vid­u­alis­er­ing. De rol die de gemeen­schap speelt in onze lev­ens is veel klein­er dan vroeger. Ik zeg dat niet als nos­tal­gi­cus, het is gewoon een vast­stelling. De voor­beelden zijn legio. We spenderen bijvoor­beeld meer tijd aan ons uiter­lijk dan aan fam­i­lie of vrien­den. We spenderen in onze vri­je tijd meer tijd voor scher­men dan voor het aangezicht van anderen. Trouwens, over AI gespro­ken. Velen zien heil in AI als ther­a­peuten van de toekomst. Een chat­bot wordt dan ingezet om je psy­chol­o­gis­che strubbelin­gen te bespreken. En ook in oud­eren­zorg is AI vol­gens som­mi­gen de toekomst: om de vereen­za­m­ing van de oud­eren in rusthuizen te bestri­j­den, wor­den ook chat­bots ingezet. Dat vind ik een bedenke­lijke evo­lu­tie. Mensen hebben authen­tiek menselijk con­tact nodig; dat biedt AI niet.”

In je boek ‘Thuis in muziek’ onder­zoek je muziek als oefen­ing in menselijkheid. Welke rol speelt muziek in jouw eigen dagelijks lev­en en denkpro­ces als filosoof? 

“Muziek is de exis­ten­tiële grond onder mijn voeten. Ik ben een heel ontheemd iemand; ik ben niet enkel als kind van Polen naar Bel­gië gevlucht. Ik ben tal­loze keren ver­huisd, ik heb in ver­schil­lende lan­den geleefd, gew­erkt, gewoond. Steeds was muziek voor mij een vorm van thuiskomen. In het bij­zon­der de muziek van Chopin, de Poolse com­pon­ist die zijn eigen thuis­land ook had moeten ver­lat­en en niet kon terugk­eren. Over de recht­streekse invloed van muziek op mijn denkw­erk kan ik moeil­ijk uit­sprak­en doen. Ik zou een ander mens zijn, mocht ik naar andere muziek luis­teren, en dus zou ik ook andere gedacht­en hebben.”

In je recente boek Hand van hoop maak je een scherp onder­scheid tussen ‘paci­fisme’ en ‘paci­fi­cisme’. Waarom is het vol­gens jou gevaar­lijk om in het aangezicht van (mod­erne) agressie, zoals in Oekraïne, vast te houden aan een prin­cip­ieel geweld­looshei­ds­be­gin­sel, en hoe ver­schilt jouw idee van ‘paci­fi­cisme’ fun­da­menteel van dat tra­di­tionele paci­fisme?  

“Laat mij die vraag opsplit­sen in 2 delen. Ten eerste: waarom moeten we Oekraïne bli­jven ste­unen? Oekraïne heeft een decen­ni­alange geschiede­nis van rus­si­fi­catie. Rus­land heeft doorheen de geschiede­nis steeds weer geprobeerd om de Oekraïense iden­titeit en cul­tu­ur te verni­eti­gen. Denk aan de Holodomor: de geno­cide op het Oekraïense plat­te­land onder Stal­in. Na WOII hebben de Russen het Oekraïense verzet tegen de sov­je­tis­er­ing met tand en wor­tel uit­geroeid. Miljoe­nen Oekraïn­ers zijn ver­mo­ord en gede­por­teerd naar Siber­ië. Tot 1989 vol­gde inten­sieve rus­si­fi­catie, waar­bij Oekraïense kun­ste­naars, intel­lectue­len mond­dood wer­den gemaakt. Na de val van het com­mu­nisme, kon­den de Oekraïen­ers ein­delijk zichzelf proberen zijn; hun eigen taal heront­dekken, hun eigen cul­tu­ur, hun eigen poli­tiek. Maar dat wil Rus­land niet toe­lat­en. Rus­land rede­neert: Oekraïne was ooit van ons, dus is het voor alti­jd van ons. Als wij Rus­land zijn zin geven, lat­en we toe dat de Oekraïense cul­tu­ur en iden­titeit ander­maal verkracht wor­den. Als wij Oekraïne opgeven dan geven we het inter­na­tion­aal recht en de mensen­recht­en op. Deze oor­log is geen stri­jd om grondge­bied; het is een exis­ten­tiële stri­jd. Mogen de Oekraïn­ers zichzelf zijn of niet? Dat is de vraag waarom gevocht­en wordt. ”

“Het tweede deel van de vraag: in mijn nieuw­ste essay pleit ik voor een hernieuwd paci­fi­cisme. Het paci­fi­cisme ver­schilt maar 2 let­ters van het paci­fisme, maar in die 2 let­ters zit een groot ver­schil. Ten eerste hebben ze een ver­schil­lend uit­gangspunt. Het basis­principe van paci­fisme is afkeer tegen oor­log en geweld. Op zich een nobel ideaal. Maar: soms is geweld een noodza­ke­lijk kwaad om een nog grot­er kwaad te voorkomen. Dat is het uit­gangspunt van het paci­fi­cisme. Albert Camus was tot aan het begin van WOII een paci­fist. Toen hij zag wat de Duit­sers deden, veran­derde hij van mening. Bertrand Rus­sell, de grote wiskundi­ge en filosoof was paci­fist tij­dens WOI. Maar in WOII was hij duidelijk: geweld­loosheid prediken tegen­over Hitler en Stal­in is moreel ver­w­er­pelijk. Tegen een vijand die even bru­taal als vast­ber­aden is, moet je je ver­w­eren. Een ander ver­schilpunt is de the­o­rie van de recht­vaardi­ge oor­log. Voor paci­fis­ten is er niet zoi­ets als een recht­vaardi­ge oor­log. Voor paci­fi­cis­ten wel. Daarmee wordt niet bedoeld dat een oor­log als geheel een recht­vaardig iets is. Het gaat om de legit­imiteit van gewapend verzet tegen onrecht. Een ander ver­schilpunt is de manier waarop ‘vrede’ gedefinieerd wordt. Paci­fis­ten hanteren een negatieve defin­i­tie van vrede: vrede is de afwezigheid van oor­log. Als je vrede wil, moet je gewoon niet vecht­en. Maar vrede is meer dan de afwezigheid van oor­log. Vrede is de ruimte om jezelf te kun­nen zijn. Vrede is de afwezigheid van negatieve gevoe­lens en denkbeelden, van haat, ressen­ti­ment, vijandigheid en andere licht ontvlam­bare emoties. Vrede is de mogelijkheid om in vri­jheid en vei­ligheid jezelf te kun­nen zijn. Pre­cies dat ontzegt Rus­land Oekraïne, en pre­cies daarom is het een illusie om te denken dat de oor­log in Oekraïne zal stop­pen wan­neer we Poet­in zijn zin geven. Poet­in wil niet dat Oekraïn­ers in vei­ligheid en vri­jheid zichzelf kun­nen zijn. Dus ja, gewoon ‘stop­pen met vecht­en’ brengt geen vrede in Oekraïne. ”


Een reactie achterlaten

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *