
U hebt zelf gestudeerd en gedoctoreerd aan de UGent. Hebt u het gevoel dat de universiteit steeds meer gepolariseerd raakt, zoals de media vaak laten uitschijnen, of kijkt u daar anders naar?
“Ik kan daar als buitenstaander heel moeilijk over oordelen. Toen ik aan de universiteit studeerde en werkte was de vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschappen ook geen oase van rust, met botsingen van persoonlijkheden en meningen. De ideologische penetratie van de humane wetenschappen is zeker geen recent gegeven. Wel is de deining die dat veroorzaakt vandaag veel groter. De onrust op de universiteit is een weerspiegeling van de onrust in onze wereld.”
Hoe blikt u terug op uw studententijd?
“Met dankbaarheid. Het is een enorm voorrecht om je jarenlang te kunnen wijden aan studie. Helaas besef je dat pas achteraf. Maar zeker nadat ik mijn doctoraat had voltooid, was ik doordrongen van dat besef. De maatschappij had mij de mogelijkheid gegeven om jarenlang een leven van de geest te leiden. Daardoor had ik ook sterk het gevoel: ik moet iets teruggeven aan de maatschappij. Ik mag niet gewoon in een ivoren toren blijven zitten met de kennis die ik heb mogen vergaren. Die houding typeerde ook Jeanne Hersch, een filosofe die ik zeer hoog acht en die ook een centrale rol speelt in mijn boek ‘Vrouwen in duistere tijden’. In 1933, drieëntwintig jaar en met een diploma op zak, ging ze aan de slag aan de Ecole Internationale de Genève. ‘Eindelijk’, was het gevoel dat haar vanaf haar eerste werkdag vergezelde: eindelijk kon ze haar schuld aan de samenleving beginnen terug te betalen. Ze was er zich terdege van bewust dat ze vanuit een geprivilegieerde positie de luxe had genoten om jarenlang te kunnen studeren. Ze had kennis kunnen vergaren en zag het nu als haar taak om die kennis aan de samenleving terug te geven. Ze had een gruwelijke hekel aan elke ‘moi, je ne dois rien’-mentaliteit. En ik ook. De mens die we zijn kunnen worden danken we aan onze medemens. Niemand is een selfmade man of woman.”
Hoe zou u vrijheid definiëren? En vanuit welke overtuigingen of ervaringen komt u tot die definitie?
“In de filosofie maakt men een onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid ziet vrijheid als de afwezigheid van restricties. Positieve vrijheid ziet vrijheid als de aanwezigheid van concreet handelingsvermogen. Is vrijheid wat je mag doen of is vrijheid wat je kunt doen? Daarin zit simpel gesteld het verschil. Is een kansarme vrij om te studeren? Als niemand hem verbiedt om te studeren, dan is hij volgens de negatieve vrijheidsopvatting vrij om te studeren. Maar als het studiegeld, zoals in de VS, vele tienduizenden euro’s per jaar kost, als andere sociale factoren een rem zetten op de concrete mogelijkheid om zich aan een universiteit in te schrijven; dan is hij eigenlijk onvrij. Zelf neig ik naar de positieve vrijheidsvisie: dat is een emancipatorische vrijheidsvisie die niet louter formeel is. ”
Als u kijkt naar de wereld waarin jonge(re) generaties vandaag opgroeien, met onder andere klimaatveranderingen en oorlogen, is het soms moeilijk om optimistisch te blijven. Waar haalt u zelf de hoop vandaan voor de toekomst?
“Het is het centrale thema van mijn boek ‘Vrouwen in duistere tijden’. Daarin beschrijf ik het leven en werk van tien denkers uit de vorige eeuw: Rosa Luxemburg, Hannah Arendt, Jeanne Hersch, enz. Zij leidden allen een zeer zwaar leven in zeer zware tijden.”
“De mens die we zijn kunnen worden danken we aan onze medemens. Niemand is een selfmade man of woman” – Alicja Gescinska
“Maar toch waren zij lichtbronnen; bakens van menselijkheid in onmenselijke tijden. Daarin zit de hoop: ondanks alle ellende en ondanks al zijn gebreken is de mens toch in staat om een Mensch te zijn. Niemand is te nietig om niet iemand voor iemand te zijn. ”
Hoe kijkt u naar de opkomst van artificiële intelligentie? Ziet u die vooral als een bedreiging voor wat ons menselijk maakt, of eerder als een hulpmiddel dat nieuwe mogelijkheden biedt?
“Allebei. Ik heb vele jaren geleden al geschreven over de opkomst van AI en gewaarschuwd. De mogelijkheden zijn immens, maar ook de mogelijke gevaren. Daardoor is regulering een absolute noodzaak. Helaas zien we dat in de VS de politieke machthebbers daar volstrekt geen oren naar hebben.”
In ‘De verwondering’ zei u: “Mijn medemens is de zin van mijn leven.” Hebt u het gevoel dat we vandaag steeds meer op onszelf gericht zijn en daardoor de verbinding met anderen dreigen te verliezen?
“We leven in tijden van toenemende vereenzaming, isolement, individualisering. De rol die de gemeenschap speelt in onze levens is veel kleiner dan vroeger. Ik zeg dat niet als nostalgicus, het is gewoon een vaststelling. De voorbeelden zijn legio. We spenderen bijvoorbeeld meer tijd aan ons uiterlijk dan aan familie of vrienden. We spenderen in onze vrije tijd meer tijd voor schermen dan voor het aangezicht van anderen. Trouwens, over AI gesproken. Velen zien heil in AI als therapeuten van de toekomst. Een chatbot wordt dan ingezet om je psychologische strubbelingen te bespreken. En ook in ouderenzorg is AI volgens sommigen de toekomst: om de vereenzaming van de ouderen in rusthuizen te bestrijden, worden ook chatbots ingezet. Dat vind ik een bedenkelijke evolutie. Mensen hebben authentiek menselijk contact nodig; dat biedt AI niet.”
In je boek ‘Thuis in muziek’ onderzoek je muziek als oefening in menselijkheid. Welke rol speelt muziek in jouw eigen dagelijks leven en denkproces als filosoof?
“Muziek is de existentiële grond onder mijn voeten. Ik ben een heel ontheemd iemand; ik ben niet enkel als kind van Polen naar België gevlucht. Ik ben talloze keren verhuisd, ik heb in verschillende landen geleefd, gewerkt, gewoond. Steeds was muziek voor mij een vorm van thuiskomen. In het bijzonder de muziek van Chopin, de Poolse componist die zijn eigen thuisland ook had moeten verlaten en niet kon terugkeren. Over de rechtstreekse invloed van muziek op mijn denkwerk kan ik moeilijk uitspraken doen. Ik zou een ander mens zijn, mocht ik naar andere muziek luisteren, en dus zou ik ook andere gedachten hebben.”
In je recente boek Hand van hoop maak je een scherp onderscheid tussen ‘pacifisme’ en ‘pacificisme’. Waarom is het volgens jou gevaarlijk om in het aangezicht van (moderne) agressie, zoals in Oekraïne, vast te houden aan een principieel geweldloosheidsbeginsel, en hoe verschilt jouw idee van ‘pacificisme’ fundamenteel van dat traditionele pacifisme?
“Laat mij die vraag opsplitsen in 2 delen. Ten eerste: waarom moeten we Oekraïne blijven steunen? Oekraïne heeft een decennialange geschiedenis van russificatie. Rusland heeft doorheen de geschiedenis steeds weer geprobeerd om de Oekraïense identiteit en cultuur te vernietigen. Denk aan de Holodomor: de genocide op het Oekraïense platteland onder Stalin. Na WOII hebben de Russen het Oekraïense verzet tegen de sovjetisering met tand en wortel uitgeroeid. Miljoenen Oekraïners zijn vermoord en gedeporteerd naar Siberië. Tot 1989 volgde intensieve russificatie, waarbij Oekraïense kunstenaars, intellectuelen monddood werden gemaakt. Na de val van het communisme, konden de Oekraïeners eindelijk zichzelf proberen zijn; hun eigen taal herontdekken, hun eigen cultuur, hun eigen politiek. Maar dat wil Rusland niet toelaten. Rusland redeneert: Oekraïne was ooit van ons, dus is het voor altijd van ons. Als wij Rusland zijn zin geven, laten we toe dat de Oekraïense cultuur en identiteit andermaal verkracht worden. Als wij Oekraïne opgeven dan geven we het internationaal recht en de mensenrechten op. Deze oorlog is geen strijd om grondgebied; het is een existentiële strijd. Mogen de Oekraïners zichzelf zijn of niet? Dat is de vraag waarom gevochten wordt. ”

“Het tweede deel van de vraag: in mijn nieuwste essay pleit ik voor een hernieuwd pacificisme. Het pacificisme verschilt maar 2 letters van het pacifisme, maar in die 2 letters zit een groot verschil. Ten eerste hebben ze een verschillend uitgangspunt. Het basisprincipe van pacifisme is afkeer tegen oorlog en geweld. Op zich een nobel ideaal. Maar: soms is geweld een noodzakelijk kwaad om een nog groter kwaad te voorkomen. Dat is het uitgangspunt van het pacificisme. Albert Camus was tot aan het begin van WOII een pacifist. Toen hij zag wat de Duitsers deden, veranderde hij van mening. Bertrand Russell, de grote wiskundige en filosoof was pacifist tijdens WOI. Maar in WOII was hij duidelijk: geweldloosheid prediken tegenover Hitler en Stalin is moreel verwerpelijk. Tegen een vijand die even brutaal als vastberaden is, moet je je verweren. Een ander verschilpunt is de theorie van de rechtvaardige oorlog. Voor pacifisten is er niet zoiets als een rechtvaardige oorlog. Voor pacificisten wel. Daarmee wordt niet bedoeld dat een oorlog als geheel een rechtvaardig iets is. Het gaat om de legitimiteit van gewapend verzet tegen onrecht. Een ander verschilpunt is de manier waarop ‘vrede’ gedefinieerd wordt. Pacifisten hanteren een negatieve definitie van vrede: vrede is de afwezigheid van oorlog. Als je vrede wil, moet je gewoon niet vechten. Maar vrede is meer dan de afwezigheid van oorlog. Vrede is de ruimte om jezelf te kunnen zijn. Vrede is de afwezigheid van negatieve gevoelens en denkbeelden, van haat, ressentiment, vijandigheid en andere licht ontvlambare emoties. Vrede is de mogelijkheid om in vrijheid en veiligheid jezelf te kunnen zijn. Precies dat ontzegt Rusland Oekraïne, en precies daarom is het een illusie om te denken dat de oorlog in Oekraïne zal stoppen wanneer we Poetin zijn zin geven. Poetin wil niet dat Oekraïners in veiligheid en vrijheid zichzelf kunnen zijn. Dus ja, gewoon ‘stoppen met vechten’ brengt geen vrede in Oekraïne. ”

Een reactie achterlaten