Het Gent van 1913: de Wereldtentoonstelling trekt door de Gentse straten

De belan­grijk­ste site van de expo werd het gro­ten­deels onbe­bouwde gebied achter het Sint-Pieterssta­tion. In de aan­loop naar de Wereld­ten­toon­stelling werd zo’n 130 hectare omge­toverd tot een dromerig spek­takel. Oscar Van de Voorde ontwierp hier­voor tien­tallen prachtige inter­na­tionale paviljoe­nen, waarin ver­schei­dene Europese macht­en elka­ar probeer­den te overtr­e­f­fen met weten­schap, kun­st en cul­tu­ur.

Deze paviljoe­nen beston­den echter uit hout en gips en dien­den vooral om zes maan­den lang imposant te zijn, niet om te bli­jven staan. Ze wer­den na de expo dan ook verni­etigd, waar­na op de ruïnes van de paviljoe­nen het Miljoe­nenkwarti­er ver­rees, dat bek­end­staat om zijn art deco gebouwen uit het inter­bel­lum.

Citadelpark

Het Citadel­park werd een andere belan­grijke site. Hoewel het park al langer bestond, werd het naar aan­lei­d­ing van de Wereld­ten­toon­stelling grondig geren­oveerd en kreeg het ongeveer zijn huidi­ge vorm. Tij­dens de Wereld­ten­toon­stelling deed het park dienst als een soort pret­park, met een toeris­ten­trein­t­je, schi­etkraam­p­jes en zelfs de (naar ver­lu­idt) hoog­ste water­gli­jbaan ter wereld, die uitk­wam op de huidi­ge vijver naast Cam­pus Lede­ganck. 

De Flo­ral­iën­hal, spe­ci­aal gebouwd voor 1913, werd het cen­trum van een zee aan bloe­men die zo groot was dat men de Wereld­ten­toon­stelling van 1913 ook wel de ‘Bloemen­ex­po’ noemde. Deze overvloed aan bloe­men had een poli­tiek en economisch doel. Gent, dat wegens zijn indus­trie ook wel bek­end stond als ‘het Man­ches­ter van het vaste­land’, wilde met deze zee aan bloe­men haar ima­go oppo­et­sen en tevens de bloemis­ten aan de stad­srand inter­na­tion­aal in de verf zetten.

Disneyficatie van de kuip

De Wereld­ten­toon­stelling kwam ook met de verwacht­ing van een stads­brede opknap­beurt. Zo wer­den gebouwen en wonin­gen in de Gentse bin­nen­stad geren­oveerd en heringericht om er ‘mid­deleeuws­er’ uit te zien, met name langs de Gras- en Koren­lei. Pleis­ter- en ver­fla­gen wer­den van gebouwen ver­wi­jderd voor een meer mid­deleeuwse look. Hoewel een aan­tal gebouwen her­bouwd wer­den vol­gens mid­deleeuwse bouwtekenin­gen, lieten archi­tecten zoals Louis Clo­quet elders hun fan­tasie de vri­je loop. Het gevolg is dat de Gentse bin­nen­stad vol staat met neogo­tis­che gebouwen die er wel mid­deleeuws uitzien, maar eigen­lijk niet veel oud­er zijn dan hon­derd jaar.

“Naast alle mooie gebouwen en leuke feestelijkhe­den bevond zich op de wereld­ex­po iets wat voor onze mod­erne tijdgeest lugu­ber lijkt. Men bouwde namelijk menselijke ‘zoos’ ”

Het Sint-Pieterssta­tion, tot die tijd een klein sta­tion­net­je, werd ges­loopt en op grotere schaal her­bouwd vol­gens het ontwerp van Louis Clo­quet. Zo over­schaduwde dit het oud­ere Sta­tion-Zuid, gele­gen op de site van het huidi­ge Zuid­park, tot dan toe het belan­grijk­ste sta­tion van de stad. Leuk detail is dat de bouw van het sta­tion en het nabi­jgele­gen plein slechts twee jaar duurde, ter­wi­jl de huidi­ge vernieuwin­gen inmid­dels Sagra­da Famil­ia-achtige pro­por­ties begin­nen aan te nemen.

Ook de Gentse sky­line werd grondig onder han­den genomen. Tussen 1911 en 1913 werd het belfort ‘ger­estau­reerd’. De oude neogo­tis­che spits uit 1851 was in ver­val ger­aakt en moest wor­den ver­van­gen door een mod­el dat ‘mid­deleeuws­er’ aan­deed. Het resul­taat is de huidi­ge ste­nen bekro­n­ing van het belfort: de toren­spits die we ken­nen en waar we van houden is dus nauwelijks oud­er dan 100 jaar. Hoewel his­torisch totaal niet accu­raat, lijkt het me fair om het een ver­be­ter­ing te noe­men.

Nu stond Gent wel vol met mid­deleeuwse mon­u­menten, maar de oude kro­nkel­straat­jes in het stad­s­cen­trum zorgden ervoor dat je ze niet goed kon zien. Om het uitzicht op de drie torens te ver­beteren wer­den oude kro­nkel­straat­jes recht­getrokken en nieuwe strat­en aan­gelegd. Het bek­end­ste voor­beeld is het uitzicht vanop de Sint-Michiels­brug. Om vanop deze brug ook nog eens een per­fect uitzicht te kri­j­gen op het Graven­steen, werd ook het Veer­leplein heringericht en wer­den de huizen aldaar een verdieping lager gemaakt.

“Nu stond Gent wel vol met mid­deleeuwse mon­u­menten, maar de oude kro­nkel­straat­jes in het stad­s­cen­trum zorgden ervoor dat je ze niet goed kon zien”

Een duister kantje?

Naast alle mooie gebouwen en leuke feestelijkhe­den bevond zich op de wereld­ex­po iets wat voor onze mod­erne tijdgeest lugu­ber lijkt. Men bouwde namelijk menselijke ‘zoos’, waar mensen uit andere con­treien van de wereld wer­den ten­toongesteld. In Gent ston­den er twee in het Citadel­park: een Sene­galees en een Fil­ip­i­jns dorp. De betrokken mensen maak­ten deel uit van ron­dreizende groepen met telkens een blanke ver­ant­wo­ordelijke. Voor de wereldexpo’s waren deze ten­toon­stellin­gen een vaste attrac­tie tot in 1958. Deze wer­den door de gemid­delde Bel­gis­che bezoek­er beschouwd als exo­tis­che bezienswaardighe­den.

De oor­sprong van de mensen­zoos gaat verder dan dit; rond de eeuwwis­sel­ing was het vakge­bied van de etno­grafie enorm groot. Dit vakge­bied bestudeerde andere cul­turen en volk­eren, vaak met een voorin­genomen racis­tis­che blik. In de loop van de ten­toon­stelling wer­den drie Fil­ip­i­j­nen ziek en stierf een 28-jarige Fil­ip­i­jn, Timicheg, aan tuber­cu­lose. Dit kwam door de zware leefom­standighe­den van de ‘dorps­be­won­ers’.

Financiële problemen

Ook had de ten­toon­stelling een ander negatief gevolg: de kosten liepen hoog op en de stad Gent stortte in de schulden. Wetende dat de Eerste Werel­door­log een jaar nadi­en uit­brak, was dit absolu­ut niet ideaal.

Het stads­bestu­ur onder burge­meester Emile Braun deed er alles aan om te ver­mi­j­den dat de pas geren­oveerde bin­nen­stad werd gebom­bardeerd of ver­woest. Gent werd dan vreedza­am overge­dra­gen aan de Duitse bezetter, die de stad gebruik­te als logistiek cen­trum voor de oor­logsinspan­nin­gen. Het voor de Wereld­ten­toon­stelling geren­oveerde sta­tion Gent-Sint-Pieters was hier­voor van doorslaggevend belang.