“Het probleem is niet werkloosheid; het probleem is dat te veel jobs bullshit zijn”

Help, meneer Breg­man! We zijn bang voor de toekomst.

“Dat is begri­jpelijk. We zijn er de afgelopen twee­hon­derd jaar enkel op vooruit gegaan, maar nu lijken we stil te staan. De brex­it en Trump bewi­jzen dat vooruit­gang geen gegeven is, dat het zo kan verk­eren. Dit is een his­torisch kan­telpunt.” 

Hoe komt dat?

“De klassieke poli­tieke spel­ers zijn vast­geroest in ver­oud­erde tegen­stellin­gen: de stri­jd tussen de staat en het kap­i­taal, dis­cussies over volledi­ge werkgele­gen­heid, enzovoort. Buiten dat bestel groeit een alter­natieve beweg­ing: denk aan de vele decen­trale ini­ti­atieven of het ent­hou­si­asme voor het basisinkomen. Het zijn teke­nen des tijds, het is de geboorte van een nieuwe ide­olo­gie.”

Over wat voor ide­olo­gie heeft u het dan?

“De kern is een rev­o­lu­tion­air idee: de meeste mensen deu­gen. Waar links en rechts het over eens zijn, is dat mensen niet te vertrouwen zijn. Vol­gens rechts houd je ze in het gareel door ze ver­ant­wo­ordelijkhe­den aan te leren en te straf­fen; vol­gens links moeten we die zielige men­sjes helpen en betut­te­len. Maar de meeste mensen deu­gen, ze weten wat ze met hun lev­en willen doen. Geef ze de mogelijkhe­den en je kri­jgt een explosie van energie en inno­vatie.”

Bankiers in staking

Daarin past uw stok­paard­je: het onvoor­waardelijk basisinkomen. Waarom pleit u voor gratis geld voor iedereen?

“Om dat te begri­jpen, vol­staat het om een willekeurige bar bin­nen te wan­de­len.”

Doen we dik­wi­jls.

“Wel, als je daar de mensen wat wijn­t­jes geeft en je vraagt ze of hun baan zin heeft, ga je dik­wi­jls te horen kri­j­gen dat het eigen­lijk niet veel voorstelt. Meer nog: het zijn vaak de mensen met de mooiste LinkedIn-profie­len en de hoog­ste salaris­sen die hun baan zin­loos vin­den, die ‘bull­shitjobs’ hebben. Op basis van inter­na­tion­aal onder­zoek weten we zelfs dat één op drie zijn eigen werk over­bod­ig vin­dt. Kijk naar mar­ke­teers: cre­atieve mensen, maar om te over­leven moeten ze bedri­jven pro­moten waar ze niet achter staan. (op dreef) Dat is toch volkomen bizar! Het bewi­jst dat we werk rad­i­caal moeten herdefiniëren.”

“Er is alti­jd wel een miljon­air met jeuk op zijn rug”

“Door automa­tis­er­ing verd­wi­j­nen jobs in de indus­trie– en land­bouw­sec­tor, maar ons sys­teem slaagt er alti­jd in om banen voor man­agers, bankiers of con­sul­tants uit te vin­den. Bull­shit bestaat bij gratie van wel­vaart: hoe effi­ciën­ter onze robots en indus­trie wor­den, hoe meer bull­shitjobs we nodig hebben. Er is alti­jd wel een miljon­air met jeuk op zijn rug. Het prob­leem is dus niet dat de werk­loosheid sti­jgt; het prob­leem is dat ons werk niet meer zin­vol is, dat we gewoon maar wat werken.”

Best deprimerend.

“Het kan ook anders. We moeten erken­nen dat het de vuil­nis­man­nen en ler­aars zijn die wel­vaart creëren en de samen­lev­ing dra­gen. Stel dat de bankiers ineens stak­en. Dat is één noe­menswaardi­ge keer voorgevallen, in Ier­land in 1970. Weet je wat er toen gebeurde? Hele­maal niets. Als de vuil­nis­man­nen stak­en, is een stad bin­nen een aan­tal dagen onleef­baar. Een basisinkomen zou deze mensen onder­han­del­ings­marge en het nodi­ge pres­tige ver­schaf­fen.”

(kijkt nerveus rond) Er lezen wel stu­den­ten Han­delsin­ge­nieur en Bedri­jf­s­man­age­ment mee.

“Jonge mensen staan voor een dilem­ma: er zijn twee ide­alen die aan je trekken. Er is het ideaal van de ken­nisec­onomie, van het mooi LinkedIn-profiel en de grote car­rière. Die keuze is voor veel jon­geren ver­lei­delijk, gezien de mater­iële voorde­len. Maar er is ook de mogelijkheid om te kiezen voor iets dat jij leuk vin­dt, waarmee je de wereld miss­chien inter­es­san­ter en beter maakt. Het prob­leem: een laag salaris en jobonzek­er­heid.”

“Bull­shit bestaat bij gratie van wel­vaart”

“Die span­ning zie je terug in de ‘heroïsche’ ver­halen over man­agers die ontslag nemen en met hun spaargeld doen wat ze echt willen. Eigen­lijk is het diep­treurig dat we zoi­ets held­haftig vin­den. Du-uh, natu­urlijk doe je wat je wil, wat zou je anders doen? In onze maatschap­pij is dat niet vanzelf­sprek­end. Het basisinkomen kan daar­bij helpen.”

Gefrituurde planeet

Show me the mon­ey. Als je iedereen maan­delijks 1000 euro uit­be­taalt, zal je toch moeten snoeien in de open­bare dien­stver­len­ing en sociale zek­er­heid?

“Het basisinkomen is een denkricht­ing, niet één vast­staand idee of plan. Er bestaan ver­sies die de sociale zek­er­heid willen uithollen en de samen­lev­ing ver­mark­ten, maar ik zie het basisinkomen vooral als aan­vulling op de ver­wor­ven­heden van de 20ste eeuw. Natu­urlijk zullen toes­la­gen en regelin­gen verd­wi­j­nen, maar aan het recht op onder­wi­js en zorg mag nie­mand tor­nen.”

De berekenin­gen zijn toch niet bepaald rooskleurig.

“Die reken­som­met­jes zijn alti­jd mis­lei­dend. Ten eerste gaat het niet om bru­tokosten, maar om net­tokosten. Con­creet zit het zo: het basisinkomen, een vast bedrag, wordt gefi­nancierd met belastin­gen. Dat betekent ook dat mensen die veel belastin­gen betal­en, een volledig basisinkomen zullen afs­taan. Zij gaan er net­to niet op vooruit, maar dat is ook niet nodig. De effecten zijn in de prak­tijk zo beperkt als je zelf maar wil.”

“Ten tweede moet je naast de kosten ook de bat­en in reken­ing nemen. Neem armoede: in de VS kost kinder­ar­moede 500 mil­jard dol­lar per jaar door gezond­hei­d­szorg, crim­i­naliteit, min­der per­so­n­en­be­last­ing, enzovoort. Til je al de armen boven de armoede­grens, kost dat maar 175 mil­jard dol­lar aan basisinkomen. Armoede uitroeien kost over­al max­i­maal 1% van het bbp, maar die invester­ing ver­di­ent zichzelf ruim­schoots terug. Het prob­leem: je moet uit­gaan van een posi­tief mens­beeld. Daar zijn de over­he­den nog niet klaar voor.”

“De EU kan bin­nen tien jaar uiteengevallen zijn”

‘De kracht van veran­der­ing’, zeggen ze bij ons. Heeft u nog goede raad?

“Verdiep je in het basisinkomen en andere ideeën. Je mag voor mij ook je bull­shit­car­rière naja­gen, maar dit is hét moment om je te engageren. Er zijn mogelijkhe­den voor geweldige vooruit­gang, maar ook voor angst en neer­gang, zoals Trump bewees. Besef vooral: het kan ook hier gebeuren, de EU kan bin­nen tien jaar uiteengevallen zijn. Trump en de brex­it leken ook lang onwaarschi­jn­lijk.”

“Ik zeg niet dat je bang moet zijn, maar word wakker! Wil je de gen­er­atie van de apathie zijn, ter­wi­jl de pla­neet gefritu­urd wordt en fas­cisme de kop opsteekt? Dit is hét moment om op te staan. Er zijn vol­doende hoopvolle aan­knop­ingspun­ten; maak er iets van.”