On the origin of: Stolpersteine

foto Axel Mau­ruszat

In ons col­lec­tieve geheugen worste­len we nog steeds met de gebeurtenis­sen van de Tweede Werel­door­log. Onze samen­lev­ing, net zoals de meeste andere, weet de gruwel van de holo­caust niet goed te plaat­sen. Aan de ene kant kun­nen we de ijz­ing­wekkende geno­cide niet dagelijks her­denken, want zo zou die haar beteke­nis ver­liezen, maar aan de andere kant kun­nen we net zomin onze lev­ens lei­den alsof er niets gebeurd is, aangezien dat soort his­torische amne­sie tot blinde vlekken lei­dt. We zit­ten in een dilem­ma. 

Een man die geprobeerd heeft hier mee om te gaan is de Duitse kun­ste­naar Gunter Dem­nig. Wat zijn magis­che antwo­ord is? Stolper­steine.

Vallen zodat we niet meer vallen

Stolper­steine zijn kleine gedenkplat­en ter grote van straatkas­seien. Wie niet weet waar ze liggen, kan deze kleine mon­u­men­t­jes elke dag voor­bi­jlopen zon­der ze ooit op te merken. Op de ste­nen zijn dan ook enkel een naam, een plaats en drie data te lezen. Zelfs wie de steen­t­jes wel opmerkt, zou wellicht niet meteen weten waar ze voor staan. Door de Stolper­steine over heel Europa te plaat­sen, brengt Dem­nig een duis­tere schaduw over vele ste­den waar de mensen zich al even onbe­wust lijken te zijn van de aan­wezigheid van de ste­nen als van de geschiede­nis waar­naar ze ver­wi­jzen.

Deze ste­nen staan immers sym­bool voor de joden die tij­dens de oor­log wer­den gede­por­teerd. Zo wordt ieder kunst­werk gesierd door de naam van één van de miljoe­nen slachtof­fers van de Shoah, hun geboorte­da­tum, de datum van hun depor­tatie en die van hun dood. De tevens ver­melde plaat­snaam komt overeen met de plek waar hun tocht naar een van de vele con­cen­tratiekam­p­en begon en met de locatie van de steen van­daag. 

Sinds 1992, de vijftig­ste ver­jaardag van Himm­lers bev­el tot de eerste uitroei­ing van Roma en Sin­ti, trekt Dem­nig door Europa en brengt hij zijn werken aan op exact dezelfde plaats waar een halve eeuw gele­den mensen ontvo­erd wer­den door een dic­ta­to­ri­aal regime om nooit meer naar huis terug te keren. De term Stolper­steine kan vrij ver­taald wor­den als ‘stru­ikel­ste­nen’, en dat maakt de opzet van zijn werk meteen ook duidelijk: sym­bol­en van een pijn­lijke geschiede­nis in ons straat­beeld aan­bren­gen om ons er als het ware over te doen stru­ike­len. Door een dergelijke con­frontatie met ons verleden hoopt hij dat we nooit meer over dezelfde prob­le­men zullen stru­ike­len.

In Gent zijn de ste­nen aange­bracht op een hoek van de Veld­straat waar zich vroeger patis­serie Bloch bevond. De pop­u­laire bakker­ij werd toen uit­ge­baat door een joodse fam­i­lie. Toen de oor­log uit­brak, doken de meeste leden van de fam­i­lie onder, maar Sophie Loeb-Bloch, Mar­gueritte Bloch en Mar­cel Levy kon­den niet op tijd ontsnap­pen en wer­den opgepakt in de bakker­ij. Met deze ste­nen kri­j­gen ze ein­delijk de her­denk­ing die ze ver­di­enen.