Zijn wetenschappelijke piraterijwebsites onrechtvaardig?

Welke stu­dent houdt er nu niet van die aan­ge­name lit­er­atu­urstudie? Eerst besef je dat er amper iets over je onder­zoeksvraag te vin­den is, daar­na moet je uren snuis­teren in artikels om één zin in je paper te kun­nen onder­bouwen. Ver­vol­gens lees je hau­tain en lang­dr­a­dig gebrabbel dat elke inter­esse voor je onder­w­erp teni­et­doet. Je komt slecht geschreven en totaal onbe­trouw­bare bach­e­lorscrip­ties tegen en onder­tussen lijkt je brein liev­er aan andere mogelijke studierichtin­gen te denken dan aan je leesvo­er.

Na lang gegoochel met zoek­ter­men kom je dan ein­delijk uit op die ene pub­li­catie die exáct is waar je naar op zoek bent, maar … Het zit achter een betaal­muur. Gelukkig kent iedere zichzelf respecterende stu­dent de won­dere wereld van pira­ter­i­jweb­sites zoals Sci-Hub en Lib­gen.

Wetenschappelijk communisme

Ille­gale pub­li­catiesites stellen acad­emis­che onder­zoekspa­pers gratis ter beschikking die vaak op andere online uit­gev­er­i­jen achter een betaal­muur zit­ten. Sci-Hub is de absolute kapitein van de piraten­sites met 84 miljoen papers in hun steeds groeiende data­base. De site werd opgericht in 2011 door de toen 22-jarige Kazakse stu­dente Alexan­dra Elbakyan. Sci-Hub wil naar eigen zeggen weten­schap toe­ganke­lijk mak­en voor iedereen, ongeacht sociale sta­tus, inkomen of locatie. Stu­den­ten die niet stud­eren aan pres­tigieuze uni­ver­siteit­en met dure abon­nementen op online uit­gev­er­i­jen of mensen die niet gelinkt zijn aan een acad­emis­che instelling bot­sen namelijk vaak op toren­hoge betaal­muren. Elbakyan ijvert voor een ‘weten­schap­pelijk com­mu­nisme’: acad­emis­che ken­nis zou vol­gens haar geen pri­vaat eigen­dom mogen zijn. De weten­schap­pelijke ethos is stri­jdig met de kap­i­tal­is­tis­che mark­te­conomie. Ze draagt naar eigen zeggen haar steen­t­je bij in de stri­jd tegen infor­matieon­gelijkheid door als een dig­i­tale Robin Hood “te ste­len als vorm van protest”.

Kennismonopolie 

De Open Access-beweg­ing, waar­voor weten­schap­spi­rat­en belan­grijke activis­ten zijn, uit kri­tiek op de monop­o­lis­er­ing van ken­nis. De ‘Big Five’ van online uit­gev­er­i­jen pub­liceren samen meer dan de helft van al het weten­schap­pelijk onder­zoek ter wereld en hebben zo onrecht­streeks het roer in han­den over de inhoud en werk­wi­jze van die stud­ies.

“Weten­schap­pelijke papers ste­len is een vorm van protest tegen infor­matieon­gelijkheid” – Alexan­dra Elbakyan, oprichter Sci-Hub

Aangezien onder­zoek­ers gefi­nancierd wor­den door uni­ver­si­taire fond­sen en maar al te graag in een pres­tigieus blad gepub­liceerd wor­den, hoeven de uit­gev­er­i­jen hun auteurs niet te betal­en en kun­nen ze hun mil­jar­denin­dus­trie lev­end houden met win­st­marges die grot­er zijn dan die van Ama­zon en Google. Diezelfde onder­zoek­ers en uni­ver­siteit­en zijn wel de groot­ste klanten van de ‘Big Five’, waar­door ze onrecht­streeks hun eigen gepro­duceerd werk terugkopen met abon­nementen van hon­derd­duizen­den dol­lars per jaar.

Het doel heiligt de middelen?

Ille­gaal down­load­en lijkt dus ideaal: het is gemakke­lijk en gratis en je ste­unt de Open Access-beweg­ing tegen de klassieke uit­gev­er­i­jen. Sci-Hub en anderen bli­jven echter ille­gaal, en bij hun manier van werken kun­nen ethis­che vra­gen gesteld wor­den. Om toe­gang te verkri­j­gen tot papers, gebruikt Sci-Hub inloggegevens van de bib­lio­theken van heel wat acad­emis­che instellin­gen. Een deel daar­van wordt vri­jwillig gedoneerd door aca­d­e­mi­ci, maar een ander deel wordt via phish­ing afhandig gemaakt.

Sci-Hub zou niet meer nodig zijn in een open access wereld

Tegen­standers van piraten­sites wijzen ook op het nut van de klassieke uit­gev­er­i­jen: artikels wor­den er gescreend op kwaliteit, peer­re­views wor­den gecoördi­neerd en auteurs wor­den gepro­moot. Else­vi­er, één van de ‘Big Five’, spande in 2015 een recht­sza­ak aan tegen Sci-Hub, Lib­Gen en andere gere­la­teerde sites voor overtred­ing van het auteursrecht. Else­vi­er won en kreeg een schade­v­er­goed­ing van vijf­tien miljoen dol­lar toegewezen, maar Sci-Hub kwam prompt terug op een andere domein­naam.

De toekomst van publicatiesites

Er wordt wel eens geop­perd dat ille­gale pub­li­catiesites zichzelf op den duur in de weg zouden kun­nen staan. Als iedereen er namelijk gebruik van zou mak­en, zouden uni­ver­siteit­en zich niet meer abon­neren op klassieke uit­gev­er­i­jen en zouden piraten­sites hun inloggegevens niet meer kun­nen gebruiken. Die uitkomst zou wel de weg vri­j­mak­en voor een legaal sys­teem van vri­je toe­gang dat niet meer gestoeld is op het vra­gen van exu­ber­ante pri­jzen aan weten­schap­pers, stu­den­ten en instellin­gen. Heel wat weten­schap­pers proberen een gecon­troleerde peer­re­viewge­meen­schap op te starten zon­der de tussenkomst van de uit­gev­er­i­jgi­gan­ten, maar dit bli­jft voor­lop­ig nog een mar­gin­aal ver­schi­jnsel. Sci-Hub zou in een open access wereld met niet meer nodig zijn, maar zoals Elbakyan het mooi ver­wo­ordt: “Als mensen vleugels had­den, hoef­den er geen vlieg­tu­igen te zijn. Maar we willen sowieso vliegen, dus moeten we ze wel bouwen.”