Open Boek met Sami Zemni: “De hypocrisie van het Westen toont haar moreel failliet”

Welke denker kan ons van­daag het meeste bijleren om de wereld rond ons beter te begri­jpen? 

“Ik heb zelf geen super­helden, of er zijn er te veel om op te noe­men. In mijn lessen haal ik heel wat auteurs aan, waaron­der Edward Saïd, maar je zou kun­nen zeggen dat zijn voor­gangers even belan­grijk zijn. Spon­taan denk ik dat het weer tijd is om, en dat zie je aan de verkoop­ci­jfers, Marx te lezen. We lev­en nog alti­jd in een wereld van ongelijkheid. Pro­duc­tiev­er­houdin­gen liggen vaak aan de basis van aller­lei prob­le­men. Het is niet mono­causaal, maar het neolib­erale mod­el heeft een enorme indi­vid­u­alis­er­ing tot gevolg. Het mid­den­veld kalft af en poli­tieke par­ti­jen hebben bij­na geen leden meer in vergelijk­ing met vroeger. We zijn atom­en gewor­den die het zelf alle­maal maar moeten bezien en belopen. Col­lec­tieve actie en stri­jd­vaardigheid waren vroeger veel sterk­er en je kon door op straat te gaan een bepaalde eis doen inwilli­gen.”

“Marx heeft veel inzicht­en gebo­den over hoe de economie func­tion­eert, en hoe, boven de economis­che onder­bouw, een poli­tiek en legaal debat en sys­teem func­tion­eert. Ik ben niet dog­ma­tisch in die zak­en, maar je ziet dat mensen terugk­eren naar de essen­tie. Marx was een intel­li­gente obser­va­tor van het kap­i­tal­isme van toen. Je moet er dus wel op voort­bouwen. Verder lees ik graag de filosoof David Scott. Hij schri­jft vanu­it een dekolo­ni­aal per­spec­tief en komt zo tot zeer orig­inele ideeën die je lat­en nadenken.”

Hoe vin­dt u dat Bel­gië omgaat met het kolo­niale verleden?

“Bel­gië heeft daarin nog veel werk, maar er zijn de afgelopen jaren wel stap­pen gezet. Er was een onder­zoekscom­missie kolo­ni­aal verleden, maar die had niet veel suc­ces. De regering en de kon­ing hebben er wel al over gespro­ken, maar ze hebben nog geen duidelijke excus­es aange­bo­den, laat staan enige vorm van reparaties (behalve geroofde kun­st die is teruggegeven). Het bewustz­i­jn hierover groeit, maar nog niet zo ver als bijvoor­beeld in Ned­er­land. Daar heeft de kon­ing onlangs schuld bek­end voor de jaren van slav­ernij.”

“Ik denk dat we nog alti­jd lev­en in een wereld van ongelijkheid”

“Het groeiend bewustz­i­jn hierover komt voor een deel omdat de wereld steeds glob­aler is gewor­den. Mensen met een migratieachter­grond in onze maatschap­pij nemen deel aan die debat­ten. Zij eisen, terecht, dat er met dit verleden iets wordt gedaan. Per­soon­lijk beschouw ik dekolonisatie als een pro­ces dat nooit af is, net zoals de democ­ra­tie. We moeten er bli­jven aan werken, gezien de noden van een bepaalde tijd. Je kan nooit zeggen dat alles is afgerond. Ik denk dat we als land, zow­el op mid­del­bare scholen als daar­na op de uni­ver­siteit, wel de taak hebben om dat his­torisch bewustz­i­jn en die reflec­tie te ontwikke­len.”

Is er op onze uni­ver­siteit vol­doende aan­dacht voor dekolonis­er­ing?

“Het is niet alleen een kwest­ie van aan­dacht, die begint sti­laan te groeien, maar van in de prak­tijk din­gen te veran­deren. Naar aan­lei­d­ing van de inter­na­tionale Black Lives Mat­ter-protesten en de oproep tot dekolonis­er­ing door stu­den­tenor­gan­isaties Umo­ja, Flux en Engage zijn er toch enkele ini­ti­atieven ges­tart. De fac­ul­teit Poli­tieke en Sociale Weten­schap­pen heeft onder­tussen een lerend netwerk dekolonis­er­ing opgericht. We organ­is­eren lezin­gen, infos­essies en hebben ook interne debat­ten geor­gan­iseerd over hoe we, bijvoor­beeld, aan­bevelin­gen kun­nen doen om cur­ric­u­la inclusiev­er en divers­er te mak­en.”

“Er is nog veel werk aan de winkel en zo’n netwerk kent ook zijn teko­rtkomin­gen, maar toch is er nu een groeiende aan­dacht voor het the­ma. Wat er pre­cies moet gebeuren, bli­jft een open dis­cussie. Maar dat vind ik goed, zoi­ets moet niet van bove­naf wor­den opgelegd. Het is iets dat con­tinu leeft en gevoed wordt door wat onder­zoek­ers, medew­erk­ers en stu­den­ten vra­gen, ver­lan­gen en soms eisen.”

Doet onze uni­ver­siteit vol­doende om mensen met een migratieachter­grond aan te trekken?

“Dat is opnieuw bouwen aan een bouww­erk dat eigen­lijk nooit hon­derd pro­cent af zal zijn. De uni­ver­siteit doet nog niet vol­doende, dat is alti­jd het uit­gangspunt. Als we kijken naar Gent heeft ongeveer tien à vijf­tien pro­cent van de Gentse bevolk­ing een migratieachter­grond. Toch heeft maar drie tot vier pro­cent van de stu­den­ten een migratieachter­grond. Als je een weer­spiegeling wil zijn van de maatschap­pij, zou je aan die tien tot vijf­tien pro­cent moeten ger­ak­en. Die cijfers zijn natu­urlijk ook het resul­taat van ongelijkheid in de brede maatschap­pij. De soci­oloog Pierre Bour­dieu toonde al dat alles wat je nodig hebt om te sla­gen, naast natu­urlijk een bepaalde mate van intel­li­gen­tie, eigen­lijk een soci­aal kap­i­taal is dat vooral bij de mid­den­klasse voorkomt. Op onze uni­ver­siteit moeten we daarom nog meer inzetten op manieren om de onderverte­gen­wo­ordigde groepen mee te kri­j­gen.”

“Israël is een kolonis­erende staat die al 75 jaar inter­na­tionale ver­dra­gen en inter­na­tion­aal erk­ende mensen­recht­en met de voeten treedt, en toch kan het maar door­gaan”

“Meer alge­meen is er een bredere vraag naar inclusie in ons onder­wi­js, ook als het gaat over bijvoor­beeld stu­den­ten met een func­tiebeperk­ing. Vroeger zei­den mensen over die groep dat ze te dom was om te stud­eren. Gelukkig weten we van­daag beter en weten we dat ze cog­ni­tief even sterk zijn, maar dat ze nog te veel bot­sen op obstakels, gaande van moeil­ijk toe­ganke­lijke gebouwen tot over­prik­kel­ing. Natu­urlijk gaat het bij die evo­lu­ties niet over de lat ver­la­gen, wat crit­i­ci soms zeggen. Uitein­delijk moeten ze even­veel ken­nen en kun­nen, maar om daar te ger­ak­en heb je andere mid­de­len nodig, een andere aan­pak, aangepaste ped­a­gogieën. Ik geloof dat dat nodig is, want anders ver­liezen we te veel tal­ent in onze maatschap­pij.”

Dan nu naar een hot top­ic van van­daag, en eigen­lijk de voor­bi­je 70 jaar. Hoe kan het dat Israël al sinds 1948 bli­jft wegkomen met mis­daden tegen de Palesti­jnse, en recent ook de eigen, bevolk­ing? 

“Het is deels een raad­sel. Het belan­grijk­ste start­punt is het trau­ma dat het west­en over­hield aan de Tweede Werel­door­log en de holo­caust. Daar­voor draagt Europa een his­torische schuld waar­door Israël alti­jd een pas­je voor heeft gehad. Israël is een kolonis­erende staat die al 75 jaar inter­na­tionale ver­dra­gen en inter­na­tion­aal erk­ende mensen­recht­en met de voeten treed, en toch kan het maar door­gaan. Van­daag zien we een geno­cide voor onze ogen voltrekken in de Gaza­s­trook en nog bli­jft het op het inter­na­tionale poli­tieke toneel zeer stil. Col­lec­tieve straf­fen, exe­cuties, willekeurige bom­barde­menten, folteren (inclusief van kinderen) wor­den, als niet gele­git­imeerd, gedoogd. De hypocrisie van het West­en toont haar moreel fail­li­et.”

“Een num­mer dat ik al drie jaar gebruik tij­dens mijn lessen is ‘Bal­ti­more’ van Prince”

Waarom kun­nen we datzelfde schuldgevoel niet opbren­gen tegen­over de Palesti­j­nen of, om verder te gaan, de Con­golezen, Burun­dezen en Rwan­dezen?

“Ons his­torisch bewustz­i­jn wordt gevor­md door de his­torische gebeurtenis­sen die het dichtst bij ons liggen. Wie opgroeit zon­der inter­esse in poli­tiek, kri­jgt wel een breed aan­bod aan reportages over de Tweede Werel­door­log. Hier zit terecht alti­jd een groot stuk tussen over de holo­caust. Dat nemen we dan mee in ons col­lec­tief geheugen. Bij andere gebeurtenis­sen in onze geschiede­nis zoals kolo­nial­isme of col­lab­o­ratie staan we veel min­der stil. Het is pas de afgelopen decen­nia dat mensen zich die vraag begin­nen te stellen”. 

In uw lessen sociale en poli­tieke leer­s­telsels speelt u elke week een num­mer af dat u kan linken aan de lessen. Met welk lied zou u onze tijd beschri­jven?

“Een num­mer dat ik al drie jaar gebruik tij­dens mijn lessen is ‘Bal­ti­more’ van Prince. Het num­mer zou van­daag geschreven kun­nen zijn, maar dateert eigen­lijk van 2015. Prince schreef het num­mer na het over­li­j­den van Fred­die Gray, een zwarte Amerikaan die was omgekomen door poli­tiegeweld. Het is een van laat­ste num­mers die hij schreef voor hij zelf stierf. Het num­mer klinkt geweldig en com­bi­neert een strijk­er­skwartet en een blaz­er­skwartet. In de muziek­w­ereld is die com­bi­natie uit­zon­der­lijk en ik voel dat per­soon­lijk in dat num­mer. Het lied is ook tek­stueel sterk. Een van de zin­sne­den die Prince gebruikt is ‘if there is no jus­tice, there is no peace’. Dat wordt al even gezegd door filosofen zoals Spin­oza en anderen. Maar ik denk dat die bood­schap nog steeds razend actueel is, kijk maar wat er nu gebeurt in de Gaza­s­trook.”