Sportswashing, terug van nooit weggeweest

Het is zek­er niet onge­bruike­lijk dat lan­den een groot sporteven­e­ment aan­gri­jpen om hun regime in een posi­tief daglicht te plaat­sen. Denk maar aan het vorige wereld­kam­pi­oen­schap voet­bal in Qatar. 

Ver­mits dergelijke even­e­menten in principe “apoli­tiek” zijn, wer­pen de meeste organ­isaties maar weinig bezwaren op tegen lan­den met een bedenke­lijke rep­u­tatie. Van­daar dat de lijst met sporteven­e­menten waar­bij lan­den aan sports­wash­ing doen dan ook ellen­lang is.

Voor het vaderland!

De recente Win­ter­spe­len in Noord-Ital­ië maak­ten nog­maals duidelijk dat stat­en graag prof­iteren van de nauwe verbind­ing tussen sport­presta­ties en vader­land­sliefde. Ver moeten we het niet zoeken: sportver­slaggev­er Bert Ster­ckx spreekt van een Bel­gis­che ont­goocheling op de Spe­len, wat zorgt voor een gebrek aan ent­hou­si­asme bij onze jon­geren.

Regimes gaan een stap verder door de sport­presta­ties te linken aan het beleid in plaats van de natie. Zo klampt de FBI zich vast aan de ijshock­ey­winst van zijn man­nen­team op de Win­ter­spe­len. Baas Kash Patel viert zelfs mee met het team in de lock­ers, schi­jn­baar om het ima­go van de organ­isatie op te krikken bij het Amerikaanse volk. Bij kri­tis­che vra­gen vertelde hij reporters “niet boos te zijn omdat de VS won”. 

Sporters kri­j­gen de schuld bij fouten, maar de staat claimt de eer bij goud

Chi­nese pres­i­dent Xi Jin­ping probeert kwaliteit­en zoals gezond­heid en dis­ci­pline in te bed­den in de alledaagse Chi­nese cul­tu­ur via de topatleten. Lief­st stralen ze die waar­den ook uit naar de buiten­wereld, enkel gouden medailles vol­staan als atleten het pres­tige van de natie willen evenaren. Zodra sporters geen goud win­nen, ver­liezen ze de ste­un van het Chi­nese regime. Zo voert Chi­na een proxy-oor­log op het sportveld. Sporters kri­j­gen de schuld bij fouten, maar de staat claimt de eer bij goud.

Controversiële gastlanden

De Olymp­is­che Zomer­spe­len van 1936 in Berli­jn gelden als een vroeg en invloedrijk voor­beeld van sports­wash­ing. Adolf Hitler en zijn nazi-regime organ­iseer­den het sporteven­e­ment niet uit liefde voor sport. Hitler zag zijn kans schoon om de “Arische supe­ri­or­iteit” te etaleren. Dankz­ij mas­sale investerin­gen won Duit­s­land de meeste medailles. Toch werd de Afro-Amerikaanse Jesse Owens de ster van de Spe­len. Zijn suc­ces onder­groef de racis­tis­che ide­olo­gie van het regime. Om een vre­delievend en non-dis­crim­i­na­torisch ima­go te schet­sen, verd­we­nen de anti­semi­tis­che bor­den boven­di­en tijdelijk van het toneel. Een façade die de realiteit ver­doezelde. 

Een indruk­wekkende infra­struc­tu­ur werd uit de grond gestampt, maar niet zon­der bloed

Ook Qatar, dat in 2022 het wereld­kam­pi­oen­schap voet­bal organ­iseerde, geldt als een con­tro­ver­sieel gast­land. In 2010 kreeg het emi­raat te horen dat ze het wereld­kam­pi­oen­schap mocht organ­is­eren. Een indruk­wekkende infra­struc­tu­ur werd uit de grond gestampt, maar niet zon­der bloed. Zo’n duizend gas­tar­bei­ders ver­loren hun lev­en tij­dens de bouw. Deze arbei­ders, vee­lal afkom­stig uit arme lan­den in Afri­ka en Azië, wer­den naar de golf­s­taat gelokt onder valse voor­waar­den. In werke­lijkheid moesten ze 18 uur per dag werken in de bran­dende Qatarese zon. Mensen­recht­en­schendin­gen waren dan ook alles­be­halve schaars. 

Qatar en Nazi-Duit­s­land zijn helaas geen alleen­staande voor­beelden. Er bestaan tal­loze andere gevallen van sports­wash­ing, en het aan­tal bli­jft groeien. Steeds vak­er zijn het autori­taire regimes die zich opw­er­pen als organ­isator van grote sporteven­e­menten, in de hoop hun inter­na­tionale ima­go bij te schaven, ongeacht de maatschap­pelijke of ethis­che kost die daarmee gepaard gaat. 

Theorie versus praktijk

In the­o­rie lat­en organ­isaties als het Inter­na­tion­aal Olymp­isch Comité (IOC) en Fédéra­tion Inter­na­tionale de Foot­ball Asso­ci­a­tion (FIFA) het organ­is­eren van sporteven­e­menten als pro­pa­gan­da niet toe, maar in de realiteit geschiedt het anders. In het Olymp­isch char­ter van het IOC wordt steeds her­haald dat de Olymp­is­che Spe­len poli­tiek neu­traal zijn. Dit lijken ze serieus te nemen, want het IOC schorst zelden lan­den. Indi­en ze tot schors­ing over­gaan, gaat dit niet om poli­tieke rede­nen. Rus­land werd bijvoor­beeld eind 2023 geschorst omdat het Rus­sis­che Olymp­is­che Comité van plan was Oekraïense sportor­gan­isaties te absorberen, niet omdat ze Oekraïne bin­nen­vie­len. Van­daar dat Israël nog mag mee­doen. De voor­waar­den om mee te doen beslaan enkel dat wat met sport te mak­en heeft. Maar vol­gens crit­i­ci is alleen al Israëls aan­wezigheid op de Spe­len een manier om het ima­go van het land op te poet­sen. Als we de doel­stellin­gen van het IOC bek­ijken, zou het comité zich in the­o­rie bij de crit­i­ci moeten aansluiten. Een van hun offi­ciële doel­stellin­gen is namelijk: ‘To oppose any polit­i­cal or com­mer­cial abuse of sport and ath­letes’.

FIFA daar­ente­gen schorst wel om poli­tieke rede­nen, zo wer­den Japan en Duit­s­land in 1950 uit­ges­loten, maar ook zij bew­eren poli­tieke neu­traliteit te her­ber­gen. Rus­land werd bij­na onmid­del­lijk na de invasie van Oekraïne geschorst. Hoewel de pres­i­dent van FIFA, Gian­ni Infan­ti­no, nu twi­jfels heeft bij die besliss­ing omdat de schors­ing “enkel meer haat en frus­tratie heeft voort­ge­bracht”. Israël schors­en doet FIFA ook niet, omdat de sit­u­atie te com­plex zou zijn. Dat het ethis­che beleid van FIFA tegen­stri­jdig is, zien we ook in een ver­slag van een FIFA-con­gres uit maart 2022. Hierin wordt gezegd dat FIFA de recht­en van arbei­ders belan­grijk vin­dt en dat er wordt samengew­erkt met Qatar omtrent dit onder­w­erp. Ook bew­eren ze in hun ethis­che code dat vri­jheid van mening­suit­ing gere­specteerd moet wor­den. Dat er 6500 arbei­ders omk­wa­men bij het bouwen van de sta­dions voor de wereld­bek­er, en dat er op die wereld­bek­er gele kaarten wer­den uitgedeeld aan spel­ers die de regen­boog­band droe­gen, wordt wijs genegeerd.