“Das was wahr ist, ist schön”

‘Das Leben der Anderen’ is onder­tussen al twaalf jaar oud. Toch is dit ver­haal over een bekeerde Stasi-agent waarschi­jn­lijk één van de beste Duitse films aller tij­den. Geen makke­lijke posi­tie om zomaar te kun­nen claimen. Het heeft even gedu­urd, maar regis­seur Flo­ri­an Henck­el von Don­ners­mar­ck heeft ein­delijk weer een Duitse film in de cin­e­ma: ‘Werk ohne Author’.

Door het ver­haal te vertellen van een jonge Duitse arti­est, wiens lev­en Henck­el gro­ten­deels gebaseerd heeft op dat van Ger­hard Richter, lood­st Henck­el ons door drie erg belan­grijke peri­odes uit de Duitse geschiede­nis: Nazi-Duit­s­land, de Deutsche Demokratis­che Repub­lik (DDR) en het West-Duit­s­land van de jaren zes­tig. Meneer Henck­el vond een gaat­je in zijn drukke agen­da om onze vra­gen te beant­wo­or­den op het Film­fest.

Alles is verbonden met elkaar

U bent geboren in Keulen in 1973, u heeft dus nooit in Oost-Duit­s­land geleefd en was nog erg jong ten tijde van de muur. Waarom spe­len al uw bek­ende films zich dan toch af in de DDR en lijkt u hier zo veel van te weten?

Henck­el: “Uit een Bel­gisch per­spec­tief gaat dat waarschi­jn­lijk gek lijken, maar Duit­s­land is een vrij klein land. Alles is erg ver­bon­den met elka­ar. Mijn twee oud­ers komen alle­bei uit het Oost­en, dus zijn dat ook de ver­halen waarmee ik ben opge­groeid als kind.”

Dan nog blijkt uit het suc­ces van uw films dat u iets over de DDR lijkt te kun­nen vat­ten dat anderen niet meteen zouden zien.

Henck­el: “Ik denk heel veel na over ide­olo­gieën. ‘Hoe kan het dat deze twee extreme ide­olo­gieën in de twintig­ste eeuw mijn land geter­roriseerd hebben?’, die vraag bli­jf ik maar op terugkomen. Die vraag maakt me rusteloos en ik denk niet dat ik er al een antwo­ord op gevon­den heb. Toch spookt hij al lang door mijn hoofd. Ik was zestien toen de muur viel en toen ging ik erg vaak op bezoek in de voor­ma­lige DDR. Ik wou weten hoe het kwam dat die mensen van een paar kilo­me­ter verder toch zo anders leken.”

Verschillende titels

Het viel mij op dat er twee ver­schil­lende titels zijn voor uw nieuwe film: ‘Werk ohne Autor’ in het Duits en ‘Nev­er look away’ in het Engels. Waarom heeft u gekozen voor twee titels?

Henck­el: “In Duit­s­land gebruiken we zelfs de twee titels, ‘Sieh niemals weg’ is daar onze onder­ti­tel. Toen we de titel in het Engels wouden ver­tal­en bot­sten we echter op een groot taal­prob­leem. In het Duits betekent ‘Werk’ zoveel als ‘kunst­werk’, maar ‘work’ in het Engels ver­wi­jst dan weer eerder naar fysieke arbeid. Op dezelfde manier ver­wi­jst ‘Autor’ in het Duits naar ‘de mak­er’, maar ‘author’ in het Engels ver­wi­jst spec­i­fiek naar een schri­jver. In het Engels is dat dus een ‘arbeid zon­der schri­jver’. Het ver­tal­en van die onder­ti­tel was makke­lijk­er.”

Denkt u niet dat die twee titels een totaal andere kijk­er­var­ing bezor­gen?

Henck­el: “Weet je, ik ben eigen­lijk nooit hele­maal tevre­den met mijn titels. Ik probeer zoveel ver­schil­lende facetten in mijn films te steken dat het alti­jd erg mot­tig voelt dat te moeten reduc­eren tot een paar woor­den. Ik was ook echt niet blij met de titel ‘Das Leben der Anderen’. Want als pun­t­je bij paalt­je komt dan denk ik dat die titel niet veel zegt over de film. Het is ook geen aan­lokke­lijke titel. Het plus­punt is dan wel dat ik er de inhoud nog niet mee ver­raad.”

Politici, filosofen en regisseurs

Uw nieuwe film leek een hoop meta-ele­menten te bevat­ten. Zo is er een kun­st­pro­fes­sor in het derde deel van de film, die zegt dat een echt kunst­werk niet om poli­tieke rede­nen gemaakt mag wor­den, maar alti­jd moet streven naar vri­jheid. Toch hebben de meest van uw films ook een sterke poli­tieke dimen­sie.

Henck­el: “Hoe graag we onszelf ook wijs­mak­en dat we niet beïn­vloed wor­den door poli­tiek en de actu­aliteit, wij zijn alle­maal gevor­md door onze omgev­ing en over­tuigin­gen. We kun­nen de poli­tiek dus niet ontsnap­pen, maar tegelijk­er­ti­jd is het ook krankzin­nig om te denken dat poli­tiek niet meer is dan wat de par­ti­jen en hun verte­gen­wo­ordi­gers zeggen dat het is. De poli­tiek moet wel com­plex­er zijn dan dat ver­haal. Wat de pro­fes­sor wil zeggen is dat je dieper moet graven dan het huidi­ge poli­tiek kli­maat en de echte poli­tiek moet zoeken. Zek­er als kun­ste­naar is het onvergeeflijk om lid te zijn van een par­tij of een ide­olo­gie aan te hangen.”

“Wij zijn alle­maal gevor­md door onze omgev­ing en over­tuigin­gen”

U heeft ook filosofie en poli­tiek ges­tudeerd aan Oxford. Hoe belan­grijk is dat filosofisch aspect voor u?

Henck­el: “Dat is alti­jd het meest belan­grijke aspect in alles wat je doet. Op zoek gaan naar de essen­tie van de din­gen die wij ervaren en naar principes die onze lev­ens vorm kun­nen geven. Ik denk dat iedere vorm van expressie daar uitein­delijk naar op zoek gaat, dus ook mijn films.”

Over schoonheid en waarheid

Is het antwo­ord op die filosofis­che vra­gen ‘dat wat waar is, mooi is’, zoals u in deze film lijkt te bew­eren?

Henck­el: “Dat is natu­urlijk een riskante stelling. Eigen­lijk komt dat uit een gedicht van Keats uit ‘Ode to a Gre­cian Urn’. Dat was een uit­spraak die hem ongelooflijke lof en kri­tiek heeft gebracht. Ik vond dat een inter­es­sante uit­spraak om in deze con­text te gebruiken. Want ik denk ook wel dat er echt een relatie bestaat tussen waarheid en schoonheid. Als je een kun­ste­naar vraagt wat ze met hun werk willen bereiken zal bij­na iedereen ‘schoonheid’ of ‘waarheid’ antwo­or­den. Dat is geen toe­val.”

U lijkt hier zelf ook niet in te geloven, want mocht u dat wel doen had u ons waarschi­jn­lijk een let­ter­lijke adap­tatie gegeven van het lev­en van Richter en geen gefic­tion­aliseerde ver­sie.

Henck­el: “Dat is een heel inter­es­sante opmerk­ing. Richter heeft zelf een hele hoop werken gemaakt over de schoonheid van toe­val. Hij heeft zo eens bijvoor­beeld een glas­raam lat­en mak­en met een com­put­er­pro­gram­ma, zodat de kleuren­com­bi­natie com­pleet willekeurig zou zijn. Hij was echter niet tevre­den met het resul­taat en heeft ver­vol­gens zelf de kleuren op een andere manier geschikt zodat ze willekeuriger zouden lijken. Dat zegt iets over alle kun­st: fic­tie is alti­jd een vereng­ing van de realiteit.”

Heeft u nog een laat­ste tip voor alle mensen die naar waarheid of schoonheid zoeken in hun lev­en?

Henck­el: “Kijk uit waar je jezelf aan bloot­stelt. Als je een film kijkt en die blijkt te sen­ti­menteel te zijn of een boek leest en dat blijkt onin­ter­es­sant te zijn, leg het dan weg en doe iets anders. Geef je hoofd niet enkel junk­food.”