De oma van de Europese talen

Het Pro­to-Indo-Europees (PIE) is een ver­loren schat: een oer­taal die de wor­tels vormt van bij­na alle Europese en som­mige Azi­atis­che tal­en, zoals het Ned­er­lands, Grieks, Hin­does­taans en Perzisch. Hoewel nie­mand deze taal ooit opschreef, hebben taalkundi­gen haar als een puzzel gere­con­strueerd door klanken, gram­mat­i­ca en woor­den van ver­wante tal­en te vergelijken. Waarschi­jn­lijk was deze taal dom­i­nant tussen 4500 en 2500 v.Chr. in een wereld van herders en nomaden, waar paar­den en miss­chien zelfs wagens cen­traal ston­den. PIE is de stille basis van een lin­guïstisch netwerk dat mil­jar­den mensen over de hele wereld verbindt.

Geboren in de steppe

Het thuis­land van deze moed­er aller tal­en wordt vaak gesitueerd in de steppes van Oekraïne en Zuid-Rus­land, nabij de Kaspis­che Zee. Deze step­pethe­o­rie is de meest geac­cepteerde verk­lar­ing. Niet iedereen is over­tu­igd. De Ana­tolis­che the­o­rie plaatst de oor­sprong juist in het vrucht­bare Ana­tolië, een schierei­land van het huidi­ge Turk­i­je. Hier zou de taal zich samen met de opkomst van de land­bouw hebben ver­spreid.

Pro­to-Indo-Europees is de stille basis van een lin­guïstisch netwerk dat mil­jar­den mensen over de hele wereld verbindt

De step­pethe­o­rie vin­dt haar basis in de gemeen­schap­pelijke wor­tels van woor­den bin­nen Indo-Europese tal­en, zoals moed­er, moth­er en mère. Deze overeenkom­sten stellen taalkundi­gen in staat om de oor­spronke­lijke PIE-woor­den te recon­strueren. Bij de opsporing van de oor­sprong van PIE richt­ten onder­zoek­ers zich op geografis­che aan­wi­jzin­gen én spec­i­fieke woor­den­schat over land­bouw, vee­teelt en tech­nolo­gie. Hieruit bleek dat de Pro­to-Indo-Euro­pea­nen vee­houd­ers waren, waar­door het step­peland­schap als hun thuis­land logisch lijkt.

Taal met een asterisk

De ‘P’ in de naam ver­wi­jst naar ‘hypothese’, wat betekent dat het belan­grijk is te besef­fen dat PIE een recon­struc­tie is. We hebben enkel de afs­tam­melin­gen van deze taal als bron om haar opnieuw samen te stellen; daar­buiten is er geen ander bewi­js. De aster­isk die vooraf­gaat aan elk Pro­to-Indo-Europees woord, mar­keert dus dat het om een inschat­ting gaat, zoals bijvoor­beeld *néh₂s (neus).

De buitenbeentjes

De Indo-Europese tal­en kre­gen echter niet heel Europa onder hun juk; de Fins-Oegrische tal­en eis­ten ook hun plaats op, zij het niet in zulke grote getale als PIE.  Onder andere het Fins, Ests en Hon­gaars behoren tot deze taal­fam­i­lie. Deze tal­en vin­den hun oor­sprong in het Oer­al­ge­bergte, wat geografisch gezien niet zo ver ver­wi­jderd is van het thuis­land van de Indo-Europese tal­en. De schei­d­ing tussen deze twee taal­fam­i­lies laat zich dan ook moeil­ijk­er vast­stellen dan vaak wordt gedacht, aangezien de twee gebieden relatief dicht bij elka­ar liggen. Naast deze wedi­jv­erende taal­fam­i­lies kent het Europese taal­land­schap wel­geteld één einzel­gänger, die niet ver­want is aan enige andere taal: het Bask­isch, dat ondanks eeuwen­lange over­heers­ing stand wist te houden. Aangezien het geen fam­i­lie heeft, wordt het aange­duid als een iso­laat (een geï­soleerde taal).