De verbouwing van het Gravensteen: een middeleeuws steekspel

Het Graven­steen kri­jgt een broodnodi­ge make-over, althans als het van het Gents stads­bestu­ur afhangt. Om het his­torische gebouw op te waarderen en bred­er toe­ganke­lijk te mak­en, werd het plan om een buiten­paviljoen tegen het Graven­steen aan te bouwen goedgekeurd. Het project zou ‘inno­vatief en duurza­am’ zijn en ‘reken­ing houden met de erf­goed­waarde van het mon­u­ment’. Alle­maal mooie woor­den, maar wat ziet het stads­bestu­ur over het hoofd? Heel wat, zo blijkt. Al snel ontstond in de media een heuse polemiek, waar­bij zow­el voor- als tegen­standers meer­maals in de pen kropen. Begin feb­ru­ari ondertek­enden meer dan hon­derd bek­ende Gen­te­naars een open brief gericht aan burge­meester Math­ias De Cler­cq. In die brief spreken ze hun bezorgdhe­den uit omtrent de ver­bouwin­gen.

“De ver­bouwing van erf­goed is geen louter archi­tec­turale kwest­ie”, zegt Jan Dumolyn, pro­fes­sor Mid­deleeuwse Geschiede­nis en mede-onderteke­naar van de peti­tie. “Nu lijkt het alsof de hele dis­cussie draait rond de ges­e­lecteerde archi­tecten die naar voren komen met hun plan en zich dan afvra­gen waarom we het niet leuk vin­den. Maar het werke­lijke prob­leem is dat het stads­bestu­ur spe­cial­is­ten en vooral de Gen­te­naars zelf had moeten raad­ple­gen, voor­dat de archi­tecten hun opdracht kre­gen. De ver­bouwing van zo’n erf­goed is immers inher­ent ver­bon­den met de sense of place; buurt­be­won­ers voe­len zich ver­bon­den met het mon­u­ment en moeten dus inspraak kri­j­gen. Nu hebben de experten en buurt­be­won­ers het plan pas te zien gekre­gen toen het af was. Dat is de grote fout die ze gemaakt hebben. Ik heb niets tegen die archi­tecten, maar zij had­den bijges­taan moeten wor­den door de andere par­ti­jen.”

“Ze had­den dit kun­nen zien aankomen” – Jan Dumolyn

Maude Bass-Krueger, pro­fes­sor Erf­goed, treedt hem daarin bij. “De huidi­ge plan­nen vol­doen aan alle formele eisen voor het ver­bouwen van een mon­u­ment. Er is bijvoor­beeld voorgesteld om alle ste­nen die ze zouden ver­plaat­sen te con­serveren en te num­meren. Maar de afgelopen decen­nia is het belang van gemeen­schapspar­tic­i­patie en zeggen­schap over erf­goed enorm toegenomen. Mensen hebben alti­jd geïn­vesteerd in hun erf­goed, maar de laat­ste twintig jaar is er een beweg­ing op gang gekomen die het belang van gemeen­schapspar­tic­i­patie nog heeft ver­g­root. Op dat vlak schi­et het project zek­er teko­rt, met alle gevol­gen van dien.” Dumolyn is het daar volledig mee eens. “Ze had­den dit kun­nen zien aankomen.”

Rolstoeltoegankelijkheid als rookgordijn

“De voor­standers van dit project willen ons portret­teren als mensen die min­der­vali­den en mensen­recht­en niet respecteren, maar dat is bull­shit”, vin­dt Dumolyn. “Nie­mand van ons heeft iets tegen het feit dat er wijzigin­gen gebeuren om het Graven­steen voor iedereen toe­ganke­lijk te mak­en. Per­soon­lijk ben ik zelfs voor een lift of een gat in de muur als dat nodig zou blijken. Er is echter geen nood aan een beton­nen paviljoen met een gift­shop en per­son­eel­sruimte. De archi­tecten willen met het paviljoen enkel hun stem­pel drukken op het mon­u­ment voor de vol­gende hon­derd jaar. Dat hun ingrepen omkeer­baar zijn, is geen argu­ment.”

Bass-Krueger treedt hem daarin bij. “Mocht het enkel gaan over een toe­ganke­lijkhei­d­sprob­leem, dan zou het con­flict snel opgelost zijn. Het is natu­urlijk veel meer dan dat: het gaat om een groene, pub­lieke ruimte die wordt weggenomen van de gemeen­schap.”

Is het kasteel fake news?

Stads­bouwmeester Peter Van­den Abeele wees bij het aankondi­gen van de plan­nen op de grote veran­derin­gen die het Graven­steen de afgelopen eeuwen heeft onder­gaan. Hij vin­dt het dus geen mid­deleeuws kas­teel meer. Bass-Krueger vin­dt die focus op ‘orig­i­naliteit’ en ‘oud­er­dom’ een dro­gre­den. “Er is geen vast­gelegde oud­er­dom voor wat erf­goed zou moeten zijn. Het is niet omdat het kas­teel negen­tiende-eeuws zou zijn dat het plots geen erf­goed meer zou kun­nen zijn. We bewaren even­goed gebouwen die recent gebouwd wor­den.” 

“Er is geen vast­gelegde oud­er­dom voor wat erf­goed zou moeten zijn” – Maude Bass Krueger

Ook Dumolyn laakt deze uit­spraak. “Van­den Abeele weet niet waarover hij spreekt. Hij zei dat dit gebouw uit de negende eeuw dateert, ter­wi­jl het uit de tiende eeuw dateert. Zo staat het ook in de plan­nen van de archi­tecten. Je zou dit een pedante opmerk­ing van een mediëvist kun­nen noe­men, maar uitein­delijk wis­ten zij niets over de geschiede­nis van het kas­teel. Dat het kas­teel fake zou zijn, is een sim­plis­tisch idee. Boven­di­en zijn de aan­passin­gen die het Graven­steen doorheen de geschiede­nis heeft onder­gaan zelfs waarde­vol en zeggen ze iets over de toen­ma­lige tijdspe­ri­ode. We hebben in het verleden heel anders over erf­goed gedacht, zo is het mid­deleeuwse Brus­sel in de vorige eeuw zowat volledig afge­bro­ken en is ook in Antwer­pen veel erf­goed verd­we­nen. Momenteel zijn we als maatschap­pij de mening toegedaan dat erf­goed bewaard moet wor­den. Als het niet noodza­ke­lijk is om een paviljoen te plaat­sen naast het mon­u­ment, waarom zou je het dan doen?

Bang voor verandering?

Elke Gen­te­naar zal zich de ophef nog herin­neren over de nieuwe stad­shal in het cen­trum. Uitein­delijk wordt die van­daag wel omar­md als een anker­punt in de stad. Zijn we niet gewoon bang voor veran­der­ing? “Ik vond de Stad­shal per­soon­lijk alti­jd mooi, maar dat is natu­urlijk sub­jec­tief. Een nieuw gebouw zetten is nog steeds iets anders dan aan­passin­gen doen aan een bestaand gebouw zoals het Graven­steen.” Ook vol­gens Bass-Krueger gaat de vergelijk­ing niet op: “Je kan je mening hebben over de Stad­shal, maar die facili­teert nog steeds de pub­lieke ruimte. Het paviljoen aan het Graven­steen wordt in een groene zone geplaatst en ont­neemt net pub­lieke ruimte. Dat is een objec­tief feit en geen sub­jec­tieve kwest­ie van schoonheid.”

Blijf van (een deel van) ons erfgoed?

De dis­cussie over de plan­nen met het Graven­steen brengt intense emoties met zich mee. Vol­gens Bass-Krueger hoeft dat niet te ver­won­deren. “Gen­te­naars voe­len zich sterk ver­bon­den met hun erf­goed, maar dit is zek­er geen unieke casus. Ook in Frankrijk zag je na de brand in de Notre-Dame de dis­cussies over de vernieuwing van de toren­spits hoog oplaaien. Het pub­lieke debat laat zien hoe nauw we ver­bon­den zijn met onze mon­u­menten en erf­goed. Dat probeer ik mijn stu­den­ten ook bij te bren­gen: erf­goed zit ver­w­even in ons dagelijks lev­en en omringt ons. Tegelijk­er­ti­jd maakt een dis­cussie als deze ook duidelijk hoe blind we zijn voor andere vor­men van erf­goed waaraan ook aan­dacht besteed zou moeten wor­den. Enkele maan­den gele­den werd de bru­tal­is­tis­che Bel­ga­com­toren ges­loopt ondanks dat die een grote archi­tec­turale waarde had.”

Belgian solutions

“In Gent is er geen beleid rond mid­deleeuws erf­goed”, zegt Dumolyn. “Het Gentse stads­bestu­ur, en bij uit­brei­d­ing Vlaan­deren, heeft geen visie op mid­deleeuws erf­goed. De Sint-Baaf­s­ab­dij valt stuk­je bij beet­je uit elka­ar. De toekomst van het Pand is onzek­er, nu de UGent eruit wegtrekt. Het Geer­aard de Duiv­el­steen werd verkocht aan pri­vate investeerders zon­der plan voor de toekomst. De oplossin­gen zijn ama­teuris­tisch en erf­goed wordt onderge­sub­si­dieerd. Dit is tri­es­tig voor een stad als Gent, die in 2030 cul­tu­urhoofd­stad van Europa wil wor­den. “Tegen buiten­lan­ders vertelt men alti­jd over Bel­gian solu­tions, oplossin­gen die ad hoc wor­den bedacht”, lacht Bass-Krueger.

Water bij de wijn? 

Op 12 maart vond een over­leg plaats tussen het stads­bestu­ur en de ver­schil­lende belan­gen­groepen, maar men kwam niet tot een con­sen­sus. “Bin­nen de con­tractuele bepalin­gen die de Stad Gent heeft afges­loten is er geen ruimte voor onder­han­delin­gen meer. Mocht het stads­bestu­ur nu de stekker uit het project trekken, zijn ze ver­plicht een som geld op te hoesten”, vertelt Dumolyn.

“Ik ben er vrij zek­er van dat de politi­ci zullen toegeven aan de eisen” – Jan Dumolyn

“Er zijn nu twee opties. Oftewel zetten ze door tegen alle protesten in, oftewel wordt er werk gemaakt van een nieuw voors­tel dat nieuwe com­pro­mis­sen sluit. Dat voors­tel moet toe­gang voor invali­den garan­deren, maar de visuele en omgev­ingsim­pact tot het min­i­mum reduc­eren. De protesten zullen bli­jven aan­houden tot die tweede optie bereikt is. Heel wat Gen­te­naars willen op basis van sen­ti­ment en emotie het kas­teel niet zien veran­deren. De politi­ci merken dat en ik ben er vrij zek­er van dat ze zullen toegeven aan de eisen.”