Nichelle Nichols: actrice en symbool

De Afro-Amerikaanse burg­er­recht­en­be­weg­ing streed in de jaren 50 en 60 voor de gelijk­berechtig­ing van zwarte Amerika­nen, waar tot dan toe een insti­tu­tion­eel onder­houden rassenseg­re­gatie de norm was. Protes­tac­ties en daden van burg­er­lijke onge­hoorza­amheid waren de wapens die men hoofdza­ke­lijk hanteerde, maar daarmee creëer je nog niet per se een cru­ci­aal maatschap­pelijk gevoel van thuishoren. Een nor­malis­er­ing en ver­menselijk­ing van zwarte Amerika­nen in de gehele cul­tu­ur was en is daar­voor essen­tieel, van pop­cul­tu­ur en tv tot onder­wi­js en weten­schap. Nichelle Nichols is een sym­bool wiens ver­haal diep ingebed zit in die tij­den van sociale trans­for­matie.

Beelden voor iedereen

Nichelle Nichols werd geboren op 28 decem­ber 1932 te Illi­nois en legde reeds een vrij gevarieerd tra­ject af vooraleer ze werke­lijk bek­end werd bij het brede pub­liek. Gaande van een haast voor­barige start in de Amerikaanse jaz­zscene, op vijf­tien­jarige leefti­jd onder de vleugels van jazz- en big-ban­dle­gende Duke Elling­ton, tot mod­el­len­werk en als actrice in musi­cals en in kleinere tv-rollen. Nichols was werke­lijk een geboren ster met vele tal­en­ten. Haar nationale door­braak vond plaats eens ze anno 1966 gecast werd als Nyota Uhu­ra, com­mu­ni­catie-offici­er op de USS Enter­prise, in de pop­u­laire sci­encefic­tion­serie ‘Star Trek’. Ze behield de rol gedurende de volledi­ge drie seizoe­nen die de orig­inele tv-serie rijk was.

Zwarte per­son­ages waren al vrij courant in tv-series en film, dat is op zich niets spe­ci­aals. Zwarte mensen – en dan zek­er vrouwelijke Afro-Amerikaanse actri­ces – kre­gen echter vaak, zo niet alti­jd stereotiepe rollen toegeschoven, met name dien­st­meis­jes en racis­tis­che karika­turen waar­bij ze wor­den voorgesteld als onbeleefd, luidruchtig en kop­pig, of juist wulps en ongeremd promis­cue. Nichols’ portret­ter­ing van een gere­specteerde, zwarte offici­er stond haaks op die verned­erende troop en daarom lag de serie ook dr. Mar­tin Luther King, jr. nauw aan het hart.

Zwarte mensen kre­gen stereotiepe rollen toegeschoven, met name dien­st­meis­jes en racis­tis­che karika­turen

Nichols wou na het eerste seizoen afs­tand nemen van ‘Star Trek’ en terugk­eren naar haar podi­um­roots, maar MLK over­tu­igde haar de rol te behouden, juist omwille van het maatschap­pelijk belang: een zwarte vrouw werd in een geprezen sci­encefic­tion­serie afgeschilderd als intel­li­gent, trots en beeld­schoon en een dergelijke rep­re­sen­tatie was broodnodig om eman­ci­patie te helpen bew­erk­stel­li­gen.

De weg naar een nieuw tijdperk

De orig­inele ‘Star Trek’ kende zijn laat­ste seizoen in het jaar van de eerste maan­land­ing. Het is opval­lend dat Nichols, nadat ze vaar­wel zei tegen haar rol als Nyota Uhu­ra anno 1969, een belan­grijke rol zou gaan spe­len in echte ruimtepro­gram­ma’s. Nichols was diep teleurgesteld in het gegeven dat het Amerikaanse ruimtepro­gram­ma amper vrouwen en min­der­he­den telde, maar wel pre­tendeerde de bevolk­ing te rep­re­sen­teren in de inter­na­tionale ruimter­ace. Zij weigerde zich neer te leggen bij een voldon­gen feit en bekri­tiseerde het teko­rt aan diver­siteit in, onder andere, een speech die ook door NASA-func­tionaris­sen werd opgevan­gen.

In 1977 werd Nichols benaderd door NASA om te helpen bij het aantrekken van vrouwen en min­der­he­den. NASA werd namelijk gecon­fron­teerd met de eigen rijke geschiede­nis aan sys­tem­a­tis­che dis­crim­i­natie jegens al wie geen witte man met een achter­grond in het leg­er was. Daaruit vloei­de wantrouwen voort en ingebed antag­o­nisme jegens NASA bij werk­zoek­ende min­der­he­den. Nichols ging akko­ord, maar eiste dat ze haar eigen weg kon kiezen. Ze dreigde zelfs met de belofte zodanig veel gek­wal­i­ficeerde vrouwen en min­der­hei­ds­groepen aan te trekken dat, indi­en NASA hen nog steeds niet aan­nam, de kran­ten vol zouden staan met com­motie en ontstel­te­nis. Zo ging NASA een con­tract aan met het bedri­jf dat Nichols hielp run­nen, Women in Motion, Inc., dewelke tot dan toe zich vooral bezighield met de onder­wi­jz­ing van min­der­hei­dsstu­den­ten en hun oud­ers.

Nichols bli­jft een belan­grijke stem in de eman­ci­patie van vrouwen en min­der­he­den in de weten­schap­pen

Op vier maan­den tijd wist Nichols het aan­tal vrouwelijke sol­lic­i­tan­ten te ver­groten met een vijf­tien­voud en het aan­tal uit min­der­hei­ds­groepen met een der­tigvoud. Met haar harde werk was ze ver­ant­wo­ordelijk voor ver­schil­lende primeurs, waaron­der de eerste zwarte per­so­n­en in de ruimte, maar ook bijvoor­beeld de eerste Amerikaanse vrouw in space. Nichols stuitte echter geregeld op scep­ti­cisme uit eigen hoek. Gedurende haar bezoeken aan uni­ver­siteit­en, vrouwen– en weten­schap­sor­gan­isaties die zich spec­i­fiek richt­en op pro­fes­sion­als uit min­der­hei­ds­groepen, wer­den haar inspan­nin­gen soms met mis­noe­gen ont­van­gen. Met name door­dat ze zo open­lijk samen­werk­te met een organ­isatie die gedurende een lange tijd een beer­put van dis­crim­i­natie voorstelde. Zij wist haar scep­ti­ci echter te over­tu­igen van NASA’s en hun eigen belang bij de rekru­ter­ing van min­der­he­den. Zo nam ze de lei­d­ing in de tot­stand­kom­ing van nieuwe, inclusie­vere ruimtepro­gram­ma’s.

De erfenis leeft voort

Nichelle Nichols is gedurende de verdere jaren van haar car­rière bli­jven instaan voor de gelijk­berechtig­ing van alle min­der­he­den. Ze pleit tot op van­daag voor STEM-onder­wi­js en bli­jft een belan­grijke stem in de eman­ci­patie van vrouwen en min­der­he­den in de weten­schap­pen. In 2013 werd jam­mer genoeg demen­tie bij haar vast­gesteld en sinds 2018 staat ze onder een – betwiste – bewind­vo­er­ing à la Brit­ney Spears. Na een beroerte in 2015 lijkt haar lichaam met de leefti­jd zien­dero­gen achteruit te gaan, maar ze bli­jft stri­j­den. In 2019 werd een doc­u­men­taire over Nichols’ werk bij NASA uit­ge­bracht, genaamd ‘Woman in Motion’. Nichelle Nichols mag niet in de geschiedenis­boeken ont­breken; haar rol als voorvechter van gelijkheid en rep­re­sen­tatie zal bli­jven nazin­deren.