We mogen met niks meer lachen

“Een prob­leem is dat debat­ten over humor vaak in absolute ter­men gevo­erd wor­den”, wordt ons verteld door Anke Lion, doc­tor­aatsstu­dente in de Com­mu­ni­catieweten­schap­pen die zich bezighoudt met de span­nin­gen tussen humor en iden­titeit. Zij probeert als humor­spe­cial­ist duidelijkheid te ver­schaf­fen in de huidi­ge dis­cussies over de gren­zen van humor. Vol­gens haar is het een prob­leem dat mensen vaak grote uit­sprak­en doen over humor. Ofwel zeggen ze dat je met alles mag lachen, ofwel dat je met niks meer mag lachen. “Ter­wi­jl humor juist van nature heel con­textueel en meer­duidig is.”

“Het inter­es­sante aan de uit­spraak ‘We mogen met niks meer lachen’ is dat je dat zin­net­je op zo veel ver­schil­lende manieren kan gaan nuanceren en decon­strueren tot er niets meer van overbli­jft.” Daarom besloten we om dat maar eens te doen.

We

Een eerste belan­grijke vraag is wie de ‘we’ pre­cies is als we over com­e­dy spreken. Vlaan­deren kent een vrij wit en man­nelijk com­e­dy­land­schap, op een paar erg bek­ende uit­zon­derin­gen na. Het is inter­es­sant om te bek­ijken hoe die paar uit­zon­derin­gen zich in de wereld van humor bewe­gen en te realis­eren hoe alomte­gen­wo­ordig dat wit en man­nelijk per­spec­tief wel niet is. “Mensen die niet als ‘de norm’ wor­den gezien in de maatschap­pij voe­len soms een bepaalde verwacht­ing vanu­it het pub­liek om kort bij hun aan­wezigheid stil te staan. Het is niet onge­bruike­lijk dat die come­di­ans een momen­t­je van zel­fre­flec­tie inlassen in hun rou­tines. De zoge­naamde ‘ver­plichte’ zelfspot.”

Dat er gren­zen zijn aan humor is vanzelf­sprek­end

“Daar­bij kun je ook wel de vraag stellen waarom die bepaalde dynamiek er is”, ver­vol­gt ze. “Zelfspot wordt alti­jd posi­tief onthaald. Het geeft blijk van goede inten­ties en wordt als authen­tiek­er en grap­piger geë­val­ueerd. Maar toch zijn er ook een aan­tal risico’s aan ver­bon­den. Bij bijvoor­beeld een volledig wit of man­nelijk pub­liek is het alti­jd mogelijk dat ze dat juist gaan zien als een beves­tig­ing van hun vooro­orde­len. Je kan op die manier bepaalde clichés eerder beves­ti­gen dan ontkracht­en. Je ziet dat het bewustz­i­jn daar­rond ook speelt, denk maar aan de show ‘Nanette’ van Han­nah Gads­by.”” De nood tot zelfspot kan daar­door lat­en zien dat de niet-witte, niet-man­nelijke en zelfs niet-het­ero komieken als iets vreemds wor­den gezien. Hun aan­wezigheid moet gele­git­imeerd wor­den.

Mogen

Het is bij dit tweede woord dat mevrouw Lion wijst op het storende effect van de absolute ter­men waarin het debat gevo­erd wordt. “Het pub­lieke debat is vooral bezig met de vraag of we met alles mogen lachen, ter­wi­jl het waarschi­jn­lijk veel rel­e­van­ter is om te vra­gen of we wel met alles moeten lachen.” Anders gezegd verwacht­en de meeste mensen dat ze een soort uni­verseel, alti­jd-geldend antwo­ord zullen vin­den, ter­wi­jl het in de realiteit veel war­riger is. De vraag waarmee we best wel en niet lachen moet steeds opnieuw gesteld wor­den en zal in iedere con­text vast een ander antwo­ord hebben.

Humor kan zow­el bestaande macht­sre­laties beves­ti­gen, als die macht­sre­laties in vraag stellen

Maar ook op de absolute vraag heeft Lion een antwo­ord: “Er bestaan van­daag wel degelijk bepaalde gren­zen op vlak van humor, dus dat er gren­zen zijn aan humor is vanzelf­sprek­end. Enerz­i­jds zijn er natu­urlijk de legale gren­zen: men mag niet aanzetten tot geweld en mag geen uitin­gen geven van nega­tion­isme. Maar er is ook een steeds groeiende belang­stelling voor de ethis­che gren­zen. Die moet je wel zeer sit­u­a­tion­eel en con­textueel bek­ijken. De iden­titeit en achter­grond van de sprek­er, die van het doel­wit, die van het pub­liek, de inten­tie, het medi­um, het socio-poli­tieke kli­maat, enzovoort. Dat speelt alle­maal een rol.”

Humor heeft con­se­quen­ties, dus is het ook logisch dat die con­se­quen­ties niet alti­jd even goed zijn. Zo legt mevrouw Lion uit dat humor heel para­doxale en ambigue gevol­gen kan hebben. “Humor kan zow­el bestaande macht­sre­laties beves­ti­gen, als die macht­sre­laties in vraag stellen. Wan­neer die macht­sre­laties gewoon wor­den overgenomen, ver­val je al vaak in een vorm van humor die wij ‘naar bene­den trap­pen’ noe­men: dat is vaak stereo­type­r­ende humor waar­bij gelachen wordt met de mensen met de laag­ste posi­tie in de sociale hiërar­chie. Dat soort humor beves­tigt mogelijks de vooro­orde­len die mensen al hebben en kan ook een bepaald gedachte­goed gaan nor­malis­eren. Er zijn his­torisch gezien meer dan genoeg voor­beelden van dog­ma­tis­che sys­te­men die mede in stand wer­den gehouden door humor. Zo zijn er de karika­turen van joden in de Weimar­repub­liek of de Min­strel Shows in de VS. Boven­di­en blijkt uit onder­zoek dat veruit de meeste humor nog alti­jd top-down is.”

Met Niks

“Als je ziet hoe pop­u­lair com­e­dy van­daag is en hoe we dagelijks met humor in aan­rak­ing komen, is het idee dat we ‘met niks’ meer kun­nen lachen vrij onterecht”, vult Lion aan. Toch heerst er wat span­ning bin­nen het pub­lieke debat, mede door een ken­merk­ende eigen­schap van com­e­dy. “Humor gaat alti­jd op zoek naar gren­zen. Hoe dichter bij die grens, hoe grap­piger het pub­liek het zal vin­den. Die gren­zen en taboes zijn echter niet een­duidig of voor iedereen het­zelfde. Op die manier kun­nen taboes een reflec­tie zijn van bepaalde span­nin­gen in een samen­lev­ing en hoe die evolueren doorheen de tijd. De ‘poli­tieke cor­rec­theid’ van van­daag kan op die manier ook voor komieken een voed­ings­bo­dem wor­den: grap­pen over de gren­zen van grap­pen.”

Ironie is van een sti­jl­figu­ur geëvolueerd naar een soort lev­en­shoud­ing

Los daar­van bestaat er behalve de ethisch nogal prob­lema­tis­che ‘naar bene­den trappen’-humor ook een vorm van humor die de bestaande orde in vraag stelt. “Humor kan er soms juist voor zor­gen dat mensen in con­tact komen met min­der­hei­ds­groepen en zo een nieuw per­spec­tief leren ken­nen”, aldus Lion. “Humor kan vaak verzach­t­end werken en zo op een zeer effi­ciënte manier een serieuze bood­schap com­mu­niceren. Hier­voor wordt vaak de metafoor van het paard van Tro­je gebruikt. Zoals de Grieken die ver­stopt zat­en in het houten paard, zit er een heel serieuze bood­schap ver­stopt in die erg grap­pige inhoud. Een goed voor­beeld hier­van is bijvoor­beeld de show ‘Nanette’ van Han­nah Gads­by, die daar de com­e­dy volledig decon­strueert om haar punt te kun­nen mak­en.”

Dat humor nog sterk sterk aan­wezig is in onze maatschap­pij zie je vol­gens Lion ook duidelijk duidelijk terugkomen in de poli­tieke sfeer. Vol­gens schri­jver Ilja Leonard Pfei­jfer is ironie van­daag niet enkel een sti­jl­figu­ur, maar soms ook een soort van lev­en­shoud­ing. Denk aan nihilis­tis­che types, die de zak­en niet alti­jd even serieus nemen, maar er graag eens goed de spot mee dri­jven. Door zich op iro­nis­che manier te dis­tan­tiëren van hun uit­sprak­en, kun­nen die mensen zich buiten het maatschap­pelijke debat plaat­sen.” Dit kan ook deel zijn van een poli­tieke strate­gie: “Som­mige politi­ci willen zich graag als humoris­ten pro­fil­eren. Mensen als Trump of John­son hebben een hele hoop eigen­schap­pen die we ook aan komieken zouden kun­nen toeschri­jven. Ze beroepen zich vaak op het recht op vri­je mening­suit­ing, zijn anti-eli­tair, zeer speels en je weet soms niet wan­neer je hen serieus moet nemen. Door die humor te gebruiken, kun­nen ze zich meer dis­tan­tiëren van kri­tiek.”

Meer

Een ander idee is dat de huidi­ge prob­le­men met humor zeer recent zijn. Het geloof dat er iets bij­zon­ders is aan de huidi­ge con­flicten. Vol­gens Lion zien we recent zow­el in de acad­emis­che wereld als de maatschap­pij een groeiende inter­esse in de ethis­che gren­zen van humor, maar ook dit moeten we nuanceren: “Al zolang er com­e­dy is, zijn er ook dis­cussies over de gren­zen van humor.”

Je kunt wel zeggen dat iedereen een gelijke kans heeft om te wor­den uit­gelachen, maar in de realiteit is dat gewoon niet zo

Toch hebben mensen het gevoel dat humor nu plots wordt ingeperkt door min­der­he­den die bew­eren niet akko­ord te gaan met bepaalde grap­pen. “Dat heeft hoofdza­ke­lijk twee oorza­k­en”, zegt Lion. “Sociale media en een veran­derende maatschap­pij. Sociale media hebben in grote mate gezorgd voor een democ­ra­tis­er­ing van het nationale debat. Mensen die al jaren­lang de punch­line zijn van grap­pen hebben nu kans om weer­wo­ord te bieden en daar­door hebben veel mensen nu door dat dat soort grap­pen niet meer kun­nen.” Maar Lion stelt dat dit zek­er geen beperk­ing van vri­je mening­suit­ing is: “De voor­standers van de vri­je mening­suit­ing zouden dit juist moeten aan­moedi­gen. Mensen die lange tijd geen deel waren van de grap, mogen nu wel kri­tiek uiten en rea­geren. Dat is eerder een suc­ces voor de vri­jheid van mening­suit­ing.”

Lachen

Dit alles lei­dt tot de con­clusie dat humor hele­maal niet alti­jd zo neu­traal is. We zijn alle­maal geneigd om lachen te verdedi­gen, maar soms werkt humor juist ongelijke sit­u­aties in stand. Lion merkt op dat we vaak ‘inten­tie’ gaan zien als het belan­grijk­ste cri­teri­um om humor te beo­orde­len. “Veel mensen gaan bij con­tro­verse wijzen op de goede inten­ties van een bepaalde komiek. Maar er bestaat geen rechtli­jnige cor­re­latie tussen hun inten­tie en de  de inter­pre­tatie van het pub­liek. Zo blijkt uit onder­zoek bijvoor­beeld dat mensen die met bepaalde opvat­tin­gen willen lachen door die opvat­tin­gen vorm te geven in karika­turen, bij een bepaald deel van het pub­liek juist dat wereld­beeld gaan beves­ti­gen.”

Humor heeft geen spe­ciale sta­tus als een vorm van com­mu­ni­catie waarin alles mag.

Ondanks deze mogelijkheid tot mis­in­ter­pre­tatie moet Lion ook wel con­clud­eren dat mensen als Alex Agnew bijvoor­beeld juist heel pop­u­lair zijn bij mensen met een migratie-achter­grond. “Ze hebben het gevoel dat ze hem ken­nen en dat hij met iedereen even­veel lacht. Dat noe­men we in de vak­lit­er­atu­ur de ‘equal oppor­tu­ni­ty offend­ers strat­e­gy’. Ze schat­ten dus zijn inten­ties zeer posi­tief in. Maar niet iedereen is Alex Agnew. In het dagelijkse lev­en kun­nen mensen die inten­ties veel min­der goed inschat­ten.” Al wil Lion eraan toevoe­gen dat ze toch vin­dt dat ook deze strate­gie soms mis­lei­dend kan zijn: “Je kunt wel zeggen dat iedereen een gelijke kans heeft om te wor­den uit­gelachen, maar in de realiteit is dat gewoon niet zo. Bepaalde groepen zijn alti­jd aangepakt geweest met bepaalde stereo­typen en zijn daar dan ook kwets­baarder voor.”

Kor­tom, humor geni­et vaak een spe­ciale sta­tus in de samen­lev­ing, maar is op som­mige vlakken ook gewoon een com­mu­ni­catievorm zoals een ander. Het is mul­ti­func­tion­eel en kan posi­tieve en negatieve gevol­gen hebben. De notie dat we met alles zouden moeten kun­nen lachen, omdat humor intrin­siek ‘posi­tief’ is, kan men dus deels nuanceren en moet steeds in zijn con­text bekeken wor­den.