De ‘stille’ burgeroorlog in Soedan

De nasleep van kolonisatie 

Zoals veel con­flicten in Afri­ka heeft ook deze burg­eroor­log haar wor­tels in de kolonisatie. Het gebied kwam in 1899 onder Britse con­t­role als het Anglo-Egyp­tis­che Soedan, een con­do­mini­um tussen het Verenigd Koninkrijk enerz­i­jds en Egypte (op zijn beurt onder Britse bezetting) anderz­i­jds. Dat hield in dat het Verenigd Koninkrijk en Egypte (in principe) de soev­ere­initeit deelden. De Brit­ten beperk­ten de Islam in het Zuiden, zodat het gebied verdeeld werd in een islami­tisch noor­den en een chris­telijk zuiden. In 1953 beslis­ten het VK en Egypte om het con­do­mini­um op te hef­fen en Soedan onafhanke­lijkheid te ver­lenen, met ingang vanaf 1956. De Brit­ten voorza­gen even­wel een Noord-Soedanese staat en een Zuid-Soedanese staat, maar besloten uitein­delijk de Zuid-Soedanese provin­cies onder te bren­gen bij Noord-Soedan, waar­door het over­we­gend chris­telijke Zuid-Soedan onder islami­tisch-Ara­bisch bestu­ur kwam. Dat maak­te van Soedan een chro­nisch insta­biel land.

De RSF bli­jft echter heer en meester in grote delen van het west­en van het land

Al snel kwa­men de chris­te­nen in opstand en dit lei­d­de in 1958 tot een eerste mil­i­taire staats­greep, de eerste in een rij van velen. Op macht beluste wellus­telin­gen pleeg­den staats­greep na staats­greep, maar geen enkele lei­der kon duurza­am aan de macht bli­jven. Twee bloed­erige burg­eroor­logen hield­en het land nage­noeg voort­durend in hun greep, van 1955 tot 2005. Die oor­logen resul­teer­den uitein­delijk in de onafhanke­lijkheid van Zuid-Soedan in 2011.

Aanloop naar een nieuwe burgeroorlog

De dic­ta­tor Omar al-Bashir greep op 30 juni 1989 via een mil­i­taire staats­greep de macht. In tegen­stelling tot eerdere, telkens mis­luk­te, pogin­gen tot machts­greep bleef zijn regime opmerke­lijk lang overeind, dankz­ij onder andere goede coup-proof­ing, oftewel staats­greepbestendig­ing. Zo maak­te al-Bashir gebruik van de para­mil­i­taire organ­isatie Jan­jaweed, lat­er omgevor­md tot de Rapid Sup­port Forces (RSF), om opstanden van niet-Ara­bis­che volk­eren neer te slaan. Een organ­isatie zoals de RSF had dus tot doel om een tegengewicht te vor­men voor het leg­er. Nie­mand kan even­wel het lot ont­lopen, zo blijkt. In 2019 zetten het leg­er en de RSF al-Bashir toch af als pres­i­dent na aan­houdende protesten.

De RSF teis­ter­de daar­bij spec­i­fiek de Zaghawa en de Fur

De protesten hield­en echter niet op; actievo­erders eis­ten een over­gang naar een burg­er­regering. Tegelijk­er­ti­jd liepen de span­nin­gen tussen de RSF en het leg­er op. Een nieuwe staats­greep in 2021 bracht het land ste­vig terug onder de mil­i­taire jun­ta, na enkele stap­pen richt­ing burg­er­lijk bestu­ur. De RSF begon over het hele land nieuwe leden te rekruteren in 2023, ter­wi­jl het leg­er de gelei­delijke inte­gratie van de RSF in de reg­uliere stri­jd­kracht­en eiste. Onenigheid lei­d­de tot een Derde Soedanese Burg­eroor­log, die afge­trapt werd met een gruwelijke slag om Khar­toem, de hoofd­stad. Twee jaar lat­er, in 2025, slaagde het leg­er er toch in om de RSF defin­i­tief te ver­dri­jven uit de stad. De RSF bli­jft echter heer en meester in grote delen van het west­en van het land, vooral na de val van El-Fash­er, een stad in Dar­fur, waar de RSF een slacht­par­tij aan­richtte en meer dan 60 000 mensen ver­mo­ordde. De VN-onder­zoekscom­missie over Soedan beweert dat de RSF zich daar­bij schuldig maak­te aan geno­cide. De RSF teis­ter­de daar­bij spec­i­fiek de Zaghawa en de Fur, twee niet-Ara­bis­che volk­eren. De RSF‑rebellen en hun bondgenoten mak­en zich schuldig aan extreem geweld, geken­merkt door sek­sueel mis­bruik, ontvo­erin­gen, plun­derin­gen en mas­samo­or­den. Daar­bij tre­f­fen ze vooral jonge vrouwen en kinderen het hardst.

Daar­naast zijn meer dan 12 miljoen mensen ontheemd, het leeuwen­deel van de medis­che infra­struc­tu­ur is onbruik­baar, en er heerst honger­snood alom, sowieso al een prob­leem voor het land in ‘sta­bielere’ tij­den. Het hoeft geen betoog dat Soedan een van de ern­stig­ste human­i­taire crises van deze eeuw onder­gaat.

Stil over Soedan?

Hoewel de cri­sis in Soedan inmid­dels wordt beschouwd als de groot­ste human­i­taire ramp ter wereld, bli­jft de inter­na­tionale aan­dacht, vooral in het West­en, opval­lend beperkt. Een verk­lar­ing kan zijn dat jour­nal­is­ten door de RSF-rebellen en regeringstroepen geviseerd wor­den, waar­door onafhanke­lijke ver­slaggev­ing nauwelijks mogelijk is. Het con­flict raakt daar­door moeil­ijk tot bij ons. Ook wordt het con­flict over­schaduwd door onder andere de oor­log in Gaza, maar ook door de kli­maatop­warm­ing en de afgelopen bloed­hete zomer.

Een tweede reden waarom de wereld een oog­je dichtkni­jpt, is de goud­han­del. De oor­log in Soedan wordt vri­jwel volledig gefi­nancierd met goud. Het land is een van de groot­ste goud­pro­du­cen­ten van Afri­ka en sinds 2023 is de pro­duc­tie zelfs ver­dubbeld. Voor de rivalis­erende groepen geldt: hoe meer goud ze con­trol­eren, hoe meer mid­de­len ze hebben om wapens te kopen. Dat bloedgeld belandt uitein­delijk op de wereld­markt en in de han­den van lan­den zoals de Verenigde Ara­bis­che Emi­rat­en. 

Daar­naast speelt ook de aard van het con­flict een rol: onder­zoek toont aan dat interne con­flicten min­der aan­dacht kri­j­gen dan ‘echte’ oor­logen, waar het ene land het andere aan­valt. Boven­di­en kan het con­flict moeil­ijk wor­den getype­erd als ‘slecht ver­sus goed’, waar­door het nu een­maal een ver­haal is dat niet goed verkoopt. Kop­pel daaraan algemene desin­ter­esse in en gewen­ning aan ramp­spoed in Afri­ka, en je kri­jgt een stille cri­sis zoals in Soedan.